Samstag, 14. Oktober 2017

Lakṣmīkāntaśikṣā


rakṣā vaidikavarṇānāṁ śikṣā durmatirakṣasām |
lakṣmīṁ dadyāc catuḥślokī lakṣmīkāntasya bhūtivat ||

acpūrvaṁ hali hal dviruktam api ca sparśo lavor dhvaḥ svarād
ūrdhvād rād dhali vā 'ci vā hal api vā 'nusvārayuktādimau |
dvāv anyonyasahāyato 'ntaganaṅau hrasvāt parāv acparau
dve dve sto 'pi ca pūrvam āgamam itas turyadvitīyau halau ||1||

(1) acpūrvaṁ hali hal dviruktam: yajjñasya, ājjyam, uru pprathassva
(2) sparśo lavordhvaḥ svarāt: kalppān, vibhūdāvnne
(3) ūrdhvād rād dhali vā'ci vā hal: ūrkk ca me, arkke, suvarggam
(4) api vā'nusvārayuktādimau dvāv anyonyasahāyataḥ: saṁṁśśravā ha, vayaṁṁ ssyāma
(5) antaganaṅau hrasvāt parāv acparau dve dve staḥ: aśmann ūrjam, nyaṅṅ agniḥ
(6) pūrvamāgamamitasturyadvitīyau halau:
ukkhyam, megghyā, abbhy asthāt, mūrkkhām, arddhamāse, pragalbbhaḥ

bhūte dhāma ca pātha eṣa paramātyātyagragāḥ pūrvagāḥ
kiṁ cordhvā upasargataś chakhibhujā lakṣyāt kvacit pūrvagāḥ |
tanmadhye prathamāgamaś ca sadṛśaḥ sparśe 'py aghoṣoṣmaṇām
ūrdhve 'dhaḥ prathamo bhajet saṣaśato 'nanto dvitīyaṁ na vā ||2||

(1) (bhūte, dhāma, pātha eṣa, parama, ati, āti, upasarga) + (ch, khi, bhujā) = () + (cch, kkhi, bbhujā)
bhūtecchadām, dhāmacchad iva, pāthaḥ | eṣa cchāgaḥ, paramacchadaḥ, aticchandasam, āticchandasāya, ā cchṛṇatti, ākkhidate, prakkhidate, pari bbhujā.
(2) sparśe'pyaghoṣoṣmaṇām ūrdhve'dhaḥ prathamo bhajet: kāmaś cca me, vāyava sttha, varṣpma vai
(3) saṣaśato'nanto dvitīyaṁ na vā: ?

noṣmā tu prathamasvarāt prathamato nānuttame halpare
vargye 'nuttama uttame na na visargo ro haśasparśagaḥ |
lo vaḥ sparśaparaś ca naś ca yavahāt pūrvo 'ntago na dvidhā
maḥ pūrvo 'py anunāsikaṁ ca yavalasparśāt savarṇaṁ bhajet ||3||

(1) noṣmā tu prathamasvarāt prathamataḥ:
darśapūrṇamāsau, varāhvām, barsam; aśpman, varpma, aspman
(2) nānuttame halpare varge'nuttama uttame na:
ya kāmayeta, tac chaṁyoḥ, tad dhiraṇyam; aggne, dabbhnoti, pāppmānam
(3) na visargo raḥ: ghanāghana kṣobhanaḥ; arccanty arkkam
(4) haśasparśagaḥ laḥ: malhāḥ, sahasravalśāḥ, kalpān
(5) vaḥ sparśaparaḥ: vibhūdāvnne
(6) naśca yavahāt pūrvo'ntago na dvidhā: janān yātayati, sarvān vai, etān homān
(7) maḥ pūrvo'pyanunāsikaṁ ca yavalasparśāt savarṇaṁ bhajet:
ya kāmayeta, śañ ca me, abiṣa ṇāḥ, tan te, tam pratnathā, sayattāḥ, savatsaraḥ, ta lokam

ṅo 'nantāt tadhayoḥ krameṇa parataḥ syātāṁ kagāv āgamau
ṅāt kaḥ syāṭ ṭanatas tu taś ca saṣayoḥ sparśād anuṣmātmanaḥ |
ūrdhvastheṣv api cottameṣu ca yamān āhus tathānuttamān
nāsikyaṁ naṇamair yutād yajuṣi hād ñaḥ syāc chapūrvasya naḥ ||4||

(1) ṅo'nantāt tadhayoḥ krameṇa parataḥ syātāṁ kagāvāgamau: yuṅkte, yugdhvam
(2) ṅāt kaḥ syāṭṭanatastu taśca saṣayoḥ: pratyaṅk ṣaḍahaḥ, sadṛṅk samānaiḥ; vaṭt svayam, vaṣaṭt svāhā, ṣaṭt ṣaṭ, vidvānt somena, tasmint sahasraśākhe, tānt subdhān
(3) sparśādanuṣmātmanaḥ | ūrdhvastheṣvapi cottameṣu ca yamān āhustathānuttamān: rukkmam, aggnim,
(4) nāsikyaṁ naṇamairyutādyajuṣi hāt: ahnām, aparāhṇe, brahmavādinaḥ
(5) ñaḥ syācchapūrvasya naḥ: praśñīyāt, aśñāti

varṇakramacatuḥślokīṁ varṇakramavicakṣaṇāḥ |
pāṭhataś cārthato jñātvā vijayadhvaṁ diśo daśa ||

iti lakṣmīkāntaśikṣā

Notes:

1. Reference:
(b) Critical edition with translation by Deepro Chakraborty:
An Edition of theLakṣmīkāntaśikṣā or the Varṇakramacatuśślokī

2. Last update by Detlef Eichler: 14 October 2017

Mittwoch, 30. August 2017

Yogasutras-DT

Patañjali's Yoga-Sūtras


प्रथमः समाधिपादः।
prathamaḥ samādhipādaḥ |
prathamaḥ samādhi-pādaḥ |

अथ योगानुशासनम्  ॥१.१॥
atha yogānuśāsanam ||1.1||
atha yoga-anuśāsanam ||1.1||

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥१.२॥
yogaścittavṛttinirodhaḥ ||1.2||
yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ ||1.2||
yogaḥ citta-vṛtti-nirodhaḥ ||1.2||

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥१.३॥
tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam ||1.3||
tadā draṣṭuḥ svarūpe 'vasthānam ||1.3||
tadā draṣṭuḥ svarūpe avasthānam ||1.3||

वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥१.४॥
vṛttisārūpyamitaratra ||1.4||
vṛtti-sārūpyam itaratra ||1.4||

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः ॥१.५॥
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭākliṣṭāḥ ||1.5||
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭa-akliṣṭāḥ ||1.5||

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥१.६॥
pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ ||1.6||
pramāṇa-viparyaya-vikalpa-nidrā-smṛtayaḥ ||1.6||

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥१.७॥
pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni ||1.7||
pratyakṣa-anumāna-āgamāḥ pramāṇāni ||1.7||

विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥१.८॥
viparyayo mithyājñānamatadrūpapratiṣṭham ||1.8||
viparyayo mithyā-jñānam atad-rūpa-pratiṣṭham ||1.8||
viparyayaḥ mithyā-jñānam atat-rūpa-pratiṣṭham ||1.8||

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥१.९॥
śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ ||1.9||
śabda-jñānānupātī vastu-śūnyo vikalpaḥ ||1.9||
śabda-jñāna-anupātī vastu-śūnyaḥ vikalpaḥ ||1.9||

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥१.१०॥
abhāvapratyayālambanā vṛttirnidrā ||1.10||
abhāva-pratyayālambanā vṛttir nidrā ||1.10||
abhāva-pratyaya-ālambanā vṛttiḥ nidrā ||1.10||

अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः ॥१.११॥
anubhūtaviṣayāsaṁpramoṣaḥ smṛtiḥ ||1.11||
anubhūta-viṣayāsaṁpramoṣaḥ smṛtiḥ ||1.11||
anubhūta-viṣaya-asaṁpramoṣaḥ smṛtiḥ ||1.11||

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥१.१२॥
abhyāsavairāgyābhyāṁ tannirodhaḥ ||1.12||
abhyāsa-vairāgyābhyāṁ tan-nirodhaḥ ||1.12||
abhyāsa-vairāgyābhyām tat-nirodhaḥ ||1.12||

तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥१.१३॥
tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ ||1.13||
tatra sthitau yatno 'bhyāsaḥ ||1.13||
tatra sthitau yatnaḥ abhyāsaḥ ||1.13||

स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥१.१४॥
sa tu dīrghakālanairantaryasatkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ ||1.14||
sa tu dīrgha-kāla-nairantarya-satkārāsevito dṛḍha-bhūmiḥ ||1.14||
saḥ tu dīrgha-kāla-nairantarya-satkāra-āsevitaḥ dṛḍha-bhūmiḥ ||1.14||

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥१.१५॥
dṛṣṭānuśravikaviṣayavitṛṣṇasya vaśīkārasaṁjñā vairāgyam ||1.15||
dṛṣṭānuśravika-viṣaya-vitṛṣṇasya vaśīkāra-saṁjñā vairāgyam ||1.15||
dṛṣṭa-anuśravika-viṣaya-vitṛṣṇasya vaśīkāra-saṁjñā vairāgyam ||1.15||

तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥१.१६॥
tatparaṁ puruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇyam ||1.16||
tat paraṁ puruṣa-khyāter guṇa-vaitṛṣṇyam ||1.16||
tat paraṁ puruṣa-khyāteḥ guṇa-vaitṛṣṇyam ||1.16||

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञातः ॥१.१७॥
vitarkavicārānandāsmitārūpānugamāt saṁprajñātaḥ ||1.17||
vitarka-vicārānandāsmitā-rūpānugamāt saṁprajñātaḥ ||1.17||
vitarka-vicāra-ānanda-asmitā-rūpa-anugamāt saṁprajñātaḥ ||1.17||

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥१.१८॥
virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṁskāraśeṣo'nyaḥ ||1.18||
virāma-pratyayābhyāsa-pūrvaḥ saṁskāra-śeṣo 'nyaḥ ||1.18||
virāma-pratyaya-abhyāsa-pūrvaḥ saṁskāra-śeṣaḥ anyaḥ ||1.18||

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥१.१९॥
bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām ||1.19||
bhava-pratyayo videha-prakṛti-layānām ||1.19||
bhava-pratyayaḥ videha-prakṛti-layānām ||1.19||

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥१.२०॥
śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāpūrvaka itareṣām ||1.20||
śraddhā-vīrya-smṛti-samādhi-prajñā-pūrvaka itareṣām ||1.20||
śraddhā-vīrya-smṛti-samādhi-prajñā-pūrvakaḥ itareṣām ||1.20||

तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥१.२१॥
tīvrasaṁvegānāmāsannaḥ ||1.21||
tīvra-saṁvegānām āsannaḥ ||1.21||

मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥१.२२॥
mṛdumadhyādhimātratvāttato'pi viśeṣaḥ ||1.22||
mṛdu-madhyādhimātratvāt tato 'pi viśeṣaḥ ||1.22||
mṛdu-madhya-adhimātratvāt tataḥ api viśeṣaḥ ||1.22||

ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥१.२३॥
īśvarapraṇidhānādvā ||1.23||
īśvara-praṇidhānād vā ||1.23||
īśvara-praṇidhānāt vā ||1.23||

क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥१.२४॥
kleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ ||1.24||
kleśa-karma-vipākāśayair aparāmṛṣṭaḥ puruṣa-viśeṣa īśvaraḥ ||1.24||
kleśa-karma-vipāka-āśayaiḥ aparāmṛṣṭaḥ puruṣa-viśeṣaḥ īśvaraḥ ||1.24||

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥१.२५॥
tatra niratiśayaṁ sarvajñabījam ||1.25||
tatra niratiśayaṁ sarvajña-bījam ||1.25||
tatra niratiśayam sarvajña-bījam ||1.25||

स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥१.२६॥
sa pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt ||1.26||
sa pūrveṣām api guruḥ kālenānavacchedāt ||1.26||
saḥ pūrveṣām api guruḥ kālena anavacchedāt ||1.26||

तस्य वाचकः प्रणवः ॥१.२७॥
tasya vācakaḥ praṇavaḥ ||1.27||
tasya vācakaḥ praṇavaḥ ||1.27||

तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥१.२८॥
tajjapastadarthabhāvanam ||1.28||
taj-japas tad-artha-bhāvanam ||1.28||
tat-japaḥ tat-artha-bhāvanam ||1.28||

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥१.२९॥
tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca ||1.29||
tataḥ pratyak-cetanādhigamo 'py antarāyābhāvaś ca ||1.29||
tataḥ pratyak-cetanā-adhigamaḥ api antarāya-abhāvaḥ ca ||1.29||

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥१.३०॥
vyādhistyānasaṁśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhūmi-katvānavasthitatvāni cittavikṣepāste'ntarāyāḥ ||1.30||
vyādhi-styāna-saṁśaya-pramādālasyāvirati-bhrānti-darśanālabdha-bhūmikatvānavasthitatvāni citta-vikṣepās te 'ntarāyāḥ ||1.30||
vyādhi-styāna-saṁśaya-pramāda-ālasya-avirati-bhrānti-darśana-alabdha-bhūmikatva-anavasthitatvāni citta-vikṣepāḥ te antarāyāḥ ||1.30||

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥१.३१॥
duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ ||1.31||
duḥkha-daurmanasyāṅgam-ejayatva-śvāsa-praśvāsā vikṣepa-sahabhuvaḥ ||1.31||
duḥkha-daurmanasya-aṅgam-ejayatva-śvāsa-praśvāsāḥ vikṣepa-sahabhuvaḥ ||1.31||

तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥१.३२॥
tatpratiṣedhārthamekatattvābhyāsaḥ ||1.32||
tat-pratiṣedhārtham eka-tattvābhyāsaḥ ||1.32||
tat-pratiṣedha-artham eka-tattva-abhyāsaḥ ||1.32||

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥१.३३॥
maitrīkaruṇāmuditopekṣāṇāṁ sukhaduḥkhapuṇyāpuṇyaviṣayāṇāṁ bhāvanātaścittaprasādanam ||1.33||
maitrī-karuṇā-muditopekṣāṇāṁ sukha-duḥkha-puṇyāpuṇya-viṣayāṇāṁ bhāvanātaś citta-prasādanam ||1.33||
maitrī-karuṇā-muditā-upekṣāṇām sukha-duḥkha-puṇya-apuṇya-viṣayāṇām bhāvanātaḥ citta-prasādanam ||1.33||

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥१.३४॥
pracchardanavidhāraṇābhyāṁ vā prāṇasya ||1.34||
pracchardana-vidhāraṇābhyāṁ vā prāṇasya ||1.34||
pracchardana-vidhāraṇābhyām vā prāṇasya ||1.34||

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी ॥१.३५॥
viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthitinibandhinī ||1.35||
viṣayavatī vā pravṛttir utpannā manasaḥ sthiti-nibandhanī ||1.35||
viṣayavatī vā pravṛttiḥ utpannā manasaḥ sthiti-nibandhanī ||1.35||

विशोका वा ज्योतिष्मती ॥१.३६॥
viśokā vā jyotiṣmatī ||1.36||
viśokā vā jyotiṣmatī ||1.36||

वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥१.३७॥
vītarāgaviṣayaṁ vā cittam ||1.37||
vīta-rāga-viṣayaṁ vā cittam ||1.37||
vīta-rāga-viṣayam vā cittam ||1.37||

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥१.३८॥
svapnanidrājñānālambanaṁ vā ||1.38||
svapna-nidrā-jñānālambanaṁ vā ||1.38||
svapna-nidrā-jñāna-ālambanam vā ||1.38||

यथाभिमतध्यानाद्वा ॥१.३९॥
yathābhimatadhyānādvā ||1.39||
yathābhimata-dhyānād vā ||1.39||
yathā-abhimata-dhyānāt vā ||1.39||

परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥१.४०॥
paramāṇuparamamahattvānto'sya vaśīkāraḥ ||1.40||
paramāṇu-parama-mahattvānto 'sya vaśīkāraḥ ||1.40||
parama-aṇu-parama-mahattva-antaḥ asya vaśīkāraḥ ||1.40||

क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः ॥१.४१॥
kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇagrāhyeṣu tatsthatadañjanatāsamāpattiḥ ||1.41||
kṣīṇa-vṛtter abhijātasyeva maṇer grahītṛ-grahaṇa-grāhyeṣu tat-stha-tad-añjanatā samāpattiḥ ||1.41||
kṣīṇa-vṛtteḥ abhijātasya iva maṇeḥ grahītṛ-grahaṇa-grāhyeṣu tat-stha-tat-añjanatā samāpattiḥ ||1.41||

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥१.४२॥
tatra śabdārthajñānavikalpaiḥ saṁkīrṇā savitarkā samāpattiḥ ||1.42||
tatra śabdārtha-jñāna-vikalpaiḥ saṁkīrṇā savitarkā samāpattiḥ ||1.42||
tatra śabda-artha-jñāna-vikalpaiḥ saṁkīrṇā savitarkā samāpattiḥ ||1.42||

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥१.४३॥
smṛtipariśuddhau svarūpaśūnyevārthamātranirbhāsā nirvitarkā ||1.43||
smṛti-pariśuddhau svarūpa-śūnyevārtha-mātra-nirbhāsā nirvitarkā ||1.43||
smṛti-pariśuddhau svarūpa-śūnya-iva-artha-mātra-nirbhāsā nirvitarkā ||1.43||

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥१.४४॥
etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā ||1.44||
etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣma-viṣayā vyākhyātā ||1.44||
etayā eva savicārā nirvicārā ca sūkṣma-viṣayā vyākhyātā ||1.44||

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥१.४५॥
sūkṣmaviṣayatvaṁ cāliṅgaparyavasānam ||1.45||
sūkṣma-viṣayatvaṁ cāliṅga-paryavasānam ||1.45||
sūkṣma-viṣayatvam ca aliṅga-paryavasānam ||1.45||

ता एव सबीजः समाधिः ॥१.४६॥
tā eva sabījaḥ samādhiḥ ||1.46||
tāḥ eva sabījaḥ samādhiḥ ||1.46||

निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥१.४७॥
nirvicāravaiśāradye'dhyātmaprasādaḥ ||1.47||
nirvicāra-vaiśāradye 'dhyātma-prasādaḥ ||1.47||
nirvicāra-vaiśāradye adhyātma-prasādaḥ ||1.47||

ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा ॥१.४८॥
ṛtaṁbharā tatra prajñā ||1.48||
ṛtaṁ-bharā tatra prajñā ||1.48||
ṛtam-bharā tatra prajñā ||1.48||

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥१.४९॥
śrutānumānaprajñābhyāmanyaviṣayā viśeṣārthatvāt ||1.49||
śruta-anumāna-prajñābhyām anya-viṣayā viśeṣārthatvāt ||1.49||
śruta-anumāna-prajñābhyām anya-viṣayā viśeṣa-arthatvāt ||1.49||

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥१.५०॥
tajjaḥ saṁskāro'nyasaṁskārapratibandhī ||1.50||
taj-jaḥ saṁskāro 'nya-saṁskāra-pratibandhī ||1.50||
tat-jaḥ saṁskāaḥ anya-saṁskāra-pratibandhī ||1.50||

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः ॥१.५१॥
tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījaḥ samādhiḥ  ||1.51||
tasyāpi nirodhe sarva-nirodhān nirbījaḥ samādhiḥ  ||1.51||
tasya api nirodhe sarva-nirodhāt nirbījaḥ samādhiḥ  ||1.51||

इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे प्रथमः समाधिपादः। 
iti patañjaliviracite yogasūtre prathamaḥ samādhipādaḥ |
iti patañjali-viracite yoga-sūtre prathamaḥ samādhi-pādaḥ |

द्वितीयः साधनपादः।
dvitīyaḥ sādhanapādaḥ |
dvitīyaḥ sādhana-pādaḥ |

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥२.१॥
tapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||2.1||
tapaḥ-svādhyāyeśvara-praṇidhānāni kriyā-yogaḥ ||2.1||
tapaḥ-svādhyāya-īśvara-praṇidhānāni kriyā-yogaḥ ||2.1||

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२.२॥
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2.2||
samādhi-bhāvanārthaḥ kleśa-tanū-karaṇārthaś ca ||2.2||
samādhi-bhāvana-arthaḥ kleśa-tanū-karaṇa-arthaḥ ca ||2.2||

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥२.३॥
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||2.3||
avidyāsmitā-rāga-dveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||2.3||
avidyā-asmitā-rāga-dveṣa-abhiniveśāḥ kleśāḥ ||2.3||

अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥२.४॥
avidyā kṣetramuttareṣāṁ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||2.4||
avidyā kṣetram uttareṣāṁ prasupta-tanu-vicchinnodārāṇām ||2.4||
avidyā kṣetram uttareṣām prasupta-tanu-vicchinna-udārāṇām ||2.4||

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥२.५॥
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||2.5||
anityāśuci-duḥkhānātmasu nitya-śuci-sukhātma-khyātir avidyā ||2.5||
anitya-aśuci-duḥkha-anātmasu nitya-śuci-sukha-ātma-khyātiḥ avidyā ||2.5||

दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥२.६॥
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||2.6||
dṛg-darśana-śaktyor ekātmatevāsmitā ||2.6||
dṛk-darśana-śaktyoḥ eka-ātmatā iva asmitā ||2.6||

सुखानुशयी रागः ॥२.७॥
sukhānuśayī rāgaḥ ||2.7||
sukha-anuśayī rāgaḥ ||2.7||

दुःखानुशयी द्वेषः ॥२.८॥
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||2.8||
duḥkha-anuśayī dveṣaḥ ||2.8||

स्वरसवाही विदुषोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः ॥२.९॥
svarasavāhī viduṣo'pi tathā rūḍho'bhiniveśaḥ ||2.9||
sva-rasa-vāhī viduṣo 'pi tathā rūḍho 'bhiniveśaḥ ||2.9||
sva-rasa-vāhī viduṣaḥ api tathā rūḍhaḥ abhiniveśaḥ ||2.9||

ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥२.१०॥
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||2.10||
te pratiprasava-heyāḥ sūkṣmāḥ ||2.10||

ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः ॥२.११॥
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||2.11||
dhyāna-heyās tad-vṛttayaḥ ||2.11||
dhyāna-heyāḥ tat-vṛttayaḥ ||2.11||

क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥२.१२॥
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||2.12||
kleśa-mūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭa-janma-vedanīyaḥ ||2.12||
kleśa-mūlaḥ karma-āśayaḥ dṛṣṭa-adṛṣṭa-janma-vedanīyaḥ ||2.12||

सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥२.१३॥
sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ ||2.13||
sati mūle tad-vipāko jāty-āyur-bhogāḥ ||2.13||
sati mūle tat-vipākaḥ jāti-āyuḥ-bhogāḥ ||2.13||

ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥२.१४॥
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||2.14||
te hlāda-paritāpa-phalāḥ puṇyāpuṇya-hetutvāt ||2.14||
te hlāda-paritāpa-phalāḥ puṇya-apuṇya-hetutvāt ||2.14||

परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥२.१५॥
pariṇāmatāpasaṁskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṁ vivekinaḥ ||2.15||
pariṇāma-tāpa-saṁskāra-duḥkhair guṇa-vṛtti-virodhāc ca duḥkham eva sarvaṁ vivekinaḥ ||2.15||
pariṇāma-tāpa-saṁskāra-duḥkhaiḥ guṇa-vṛtti-virodhāt ca duḥkham eva sarvam vivekinaḥ ||2.15||

हेयं दुःखमनागतम् ॥२.१६॥
heyaṁ duḥkhamanāgatam ||2.16||
heyaṁ duḥkham anāgatam ||2.16||
heyam duḥkham anāgatam ||2.16||

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥२.१७॥
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṁyogo heyahetuḥ ||2.17||
draṣṭṛ-dṛśyayoḥ saṁyogo heya-hetuḥ ||2.17||
draṣṭṛ-dṛśyayoḥ saṁyogaḥ heya-hetuḥ ||2.17||

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥२.१८॥
prakāśakriyāsthitiśīlaṁ bhūtendriyātmakaṁ bhogāpavargārthaṁ dṛśyam ||2.18||
prakāśa-kriyā-sthiti-śīlaṁ bhūtendriyātmakaṁ bhogāpavargārthaṁ dṛśyam ||2.18||
prakāśa-kriyā-sthiti-śīlam bhūta-indriya-ātmakam bhoga-apavarga-artham dṛśyam ||2.18||

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥२.१९॥
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi   ||2.19||
viśeṣāviśeṣa-liṅga-mātrāliṅgāni guṇa-parvāṇi   ||2.19||
viśeṣa-aviśeṣa-liṅga-mātra-aliṅgāni guṇa-parvāṇi   ||2.19||

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥२.२०॥
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||2.20||
draṣṭā dṛśi-mātraḥ śuddho 'pi pratyayānupaśyaḥ ||2.20||
draṣṭā dṛśi-mātraḥ śuddhaḥ api pratyaya-anupaśyaḥ ||2.20||

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥२.२१॥
tadartha eva dṛśyasyātmā ||2.21||
tad-artha eva dṛśyasyātmā ||2.21||
tat-arthaḥ eva dṛśyasya ātmā ||2.21||

कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥२.२२॥
kṛtārthaṁ prati naṣṭamapyanaṣṭaṁ tadanyasādhāraṇatvāt ||2.22||
kṛtārthaṁ prati naṣṭam apy anaṣṭaṁ tad anya-sādhāraṇatvāt ||2.22||
kṛta-artham prati naṣṭam api anaṣṭam tat anya-sādhāraṇatvāt ||2.22||

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥२.२३॥
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṁyogaḥ ||2.23||
sva-svāmi-śaktyoḥ svarūpopalabdhi-hetuḥ saṁyogaḥ ||2.23||
sva-svāmi-śaktyoḥ svarūpa-upalabdhi-hetuḥ saṁyogaḥ ||2.23||

तस्य हेतुरविद्या ॥२.२४॥
tasya heturavidyā ||2.24||
tasya hetur avidyā ||2.24||
tasya hetuḥ avidyā ||2.24||

तदभावात् संयोगाभावो हानं तद्दृशेः कैवल्यम् ॥२.२५॥
tadabhāvāt saṁyogābhāvo hānaṁ taddṛśeḥ kaivalyam ||2.25||
tad-abhāvāt saṁyogābhāvo hānaṁ tad dṛśeḥ kaivalyam ||2.25||
tat-abhāvāt saṁyoga-abhāvaḥ hānam tat dṛśeḥ kaivalyam ||2.25||

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥२.२६॥
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||2.26||
viveka-khyātir aviplavā hānopāyaḥ ||2.26||
viveka-khyātiḥ aviplavā hāna-upāyaḥ ||2.26||

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥२.२७॥
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||2.27||
tasya saptadhā prānta-bhūmiḥ prajñā ||2.27||

योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेकख्यातेः ॥२.२८॥
yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirā vivekakhyāteḥ ||2.28||
yogāṅgānuṣṭhānād aśuddhi-kṣaye jñāna-dīptir ā-viveka-khyāteḥ ||2.28||
yoga-aṅga-anuṣṭhānāt aśuddhi-kṣaye jñāna-dīptiḥ ā-viveka-khyāteḥ ||2.28||

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि ॥२.२९॥
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo'ṣṭāvaṅgāni ||2.29||
yama-niyamāsana-prāṇāyāma-pratyāhāra-dhāraṇā-dhyāna-samādhayo 'ṣṭāv aṅgāni ||2.29||
yama-niyama-āsana-prāṇāyāma-pratyāhāra-dhāraṇā-dhyāna-samādhayaḥ aṣṭau aṅgāni ||2.29||

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥२.३०॥
ahiṁsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||2.30||
ahiṁsā-satyāsteya-brahmacaryāparigrahā yamāḥ ||2.30||
ahiṁsā-satya-asteya-brahmacarya-aparigrahāḥ yamāḥ ||2.30||

जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥२.३१॥
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||2.31||
jāti-deśa-kāla-samayānavacchinnāḥ sārva-bhaumā mahā-vratam ||2.31||
jāti-deśa-kāla-samaya-anavacchinnāḥ sārva-bhaumāḥ mahā-vratam ||2.31||

शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥२.३२॥
śaucasaṁtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||2.32||
śauca-saṁtoṣa-tapaḥ-svādhyāyeśvara-praṇidhānāni niyamāḥ ||2.32||
śauca-saṁtoṣa-tapaḥ-svādhyāya-īśvara-praṇidhānāni niyamāḥ ||2.32||

वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥२.३३॥
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||2.33||
vitarka-bādhane pratipakṣa-bhāvanam ||2.33||

वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥२.३४॥
vitarkā hiṁsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||2.34||
vitarkā hiṁsādayaḥ kṛta-kāritānumoditā lobha-krodha-moha-pūrvakā mṛdu-madhyādhimātrā duḥkhājñānānanta-phalā iti pratipakṣa-bhāvanam ||2.34||
vitarkāḥ hiṁsā-ādayaḥ kṛta-kārita-anumoditāḥ lobha-krodha-moha-pūrvakāḥ mṛdu-madhya-adhimātrāḥ duḥkha-ajñāna-ananta-phalāḥ iti pratipakṣa-bhāvanam ||2.34||

अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥२.३५॥
ahiṁsāpratiṣṭhāyāṁ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||2.35||
ahiṁsā-pratiṣṭhāyāṁ tat-sannidhau vaira-tyāgaḥ ||2.35||
ahiṁsā-pratiṣṭhāyām tat-sannidhau vaira-tyāgaḥ ||2.35||

सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥२.३६॥
satyapratiṣṭhāyāṁ kriyāphalāśrayatvam ||2.36||
satya-pratiṣṭhāyāṁ kriyā-phalāśrayatvam ||2.36||
satya-pratiṣṭhāyām kriyā-phala-āśrayatvam ||2.36||

अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥२.३७॥
asteyapratiṣṭhāyāṁ sarvaratnopasthānam ||2.37||
asteya-pratiṣṭhāyāṁ sarva-ratnopasthānam ||2.37||
asteya-pratiṣṭhāyām sarva-ratna-upasthānam ||2.37||

ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥२.३८॥
brahmacaryapratiṣṭhāyāṁ vīryalābhaḥ ||2.38||
brahmacarya-pratiṣṭhāyāṁ vīrya-lābhaḥ ||2.38||
brahmacarya-pratiṣṭhāyām vīrya-lābhaḥ ||2.38||

अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथंतासंबोधः ॥२.३९॥
aparigrahasthairye janmakathaṁtāsaṁbodhaḥ ||2.39||
aparigraha-sthairye janma-kathaṁtā-saṁbodhaḥ ||2.39||

शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥२.४०॥
śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṁsargaḥ ||2.40||
śaucāt svāṅga-jugupsā parair asaṁsargaḥ ||2.40||
śaucāt sva-aṅga-jugupsā paraiḥ asaṁsargaḥ ||2.40||

सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च ॥२.४१॥
sattvaśuddhisaumanasyaikāgryendriyajayātmadarśanayogyatvāni ca ||2.41||
sattva-śuddhi-saumanasyaikāgryendriya-jayātma-darśana-yogyatvāni ca ||2.41||
sattva-śuddhi-saumanasya-eka-agrya-indriya-jaya-ātma-darśana-yogyatvāni ca ||2.41||

संतोषादनुत्तमः सुखलाभः ॥२.४२॥
saṁtoṣādanuttamaḥ sukhalābhaḥ ||2.42||
saṁtoṣād anuttamaḥ sukha-lābhaḥ ||2.42||
saṁtoṣāt anuttamaḥ sukha-lābhaḥ ||2.42||

कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥२.४३॥
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāttapasaḥ ||2.43||
kāyendriya-siddhir aśuddhi-kṣayāt tapasaḥ ||2.43||
kāya-indriya-siddhiḥ aśuddhi-kṣayāt tapasaḥ ||2.43||

स्वाध्यायाद् इष्टदेवतासंप्रयोगः ॥२.४४॥
svādhyāyād iṣṭadevatāsaṁprayogaḥ ||2.44||
svādhyāyād iṣṭa-devatā-saṁprayogaḥ ||2.44||
svādhyāyāt iṣṭa-devatā-saṁprayogaḥ ||2.44||

समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥२.४५॥
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||2.45||
samādhi-siddhir īśvara-praṇidhānāt ||2.45||
samādhi-siddhiḥ īśvara-praṇidhānāt ||2.45||

स्थिरसुखमासनम् ॥२.४६॥
sthirasukhamāsanam ||2.46||
sthira-sukham āsanam ||2.46||

प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥२.४७॥
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||2.47||
prayatna-śaithilyānanta-samāpattibhyām ||2.47||
prayatna-śaithilya-ananta-samāpattibhyām ||2.47||

ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥२.४८॥
tato dvandvānabhighātaḥ ||2.48||
tataḥ dvandva-anabhighātaḥ ||2.48||

तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥२.४९॥
tasminsati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||2.49||
tasmin sati śvāsa-praśvāsayor gati-vicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||2.49||
tasmin sati śvāsa-praśvāsayoḥ gati-vicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||2.49||

बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥२.५०॥
bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṁkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||2.50||
bāhyābhyantara-stambha-vṛttir deśa-kāla-saṁkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrgha-sūkṣmaḥ ||2.50||
bāhya-abhyantara-stambha-vṛttiḥ deśa-kāla-saṁkhyābhiḥ paridṛṣṭaḥ dīrgha-sūkṣmaḥ ||2.50||

बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥२.५१॥
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||2.51||
bāhyābhyantara-viṣayākṣepī caturthaḥ ||2.51||
bāhya-abhyantara-viṣaya-ākṣepī caturthaḥ ||2.51||

ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥२.५२॥
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||2.52||
tataḥ kṣīyate prakāśa-āvaraṇam ||2.52||

धारणासु च योग्यता मनसः ॥२.५३॥
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||2.53||

स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥२.५४॥
svaviṣayāsaṁprayoge cittasya svarūpānukāra ivendriyāṇāṁ pratyāhāraḥ ||2.54||
svaviṣayāsaṁprayoge cittasya svarūpānukāra ivendriyāṇāṁ pratyāhāraḥ ||2.54||
sva-viṣaya-asaṁprayoge cittasya svarūpa-anukāraḥ iva indriyāṇām pratyāhāraḥ ||2.54||

ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥२.५५॥
tataḥ paramā vaśyatendriyāṇām ||2.55||
tataḥ paramā vaśyatā indriyāṇām ||2.55||

इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे द्वितीयः साधनपादः।
iti patañjaliviracite yogasūtre dvitīyaḥ sādhanapādaḥ |
iti patañjali-viracite yoga-sūtre dvitīyaḥ sādhana-pādaḥ |

तृतीयो विभूतिपादः।
tṛtīyo vibhūtipādaḥ |
tṛtīyaḥ vibhūti-pādaḥ |

देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥३.१॥
deśabandhaścittasya dhāraṇā ||3.1||
deśa-bandhaś cittasya dhāraṇā ||3.1||
deśa-bandhaḥ cittasya dhāraṇā ||3.1||

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥३.२॥
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||3.2||
tatra pratyaya-eka-tānatā dhyānam ||3.2||

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥३.३॥
tadevārthamātranirbhāsaṁ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3.3||
tad evārtha-mātra-nirbhāsaṁ svarūpa-śūnyam iva samādhiḥ ||3.3||
tat eva artha-mātra-nirbhāsam svarūpa-śūnyam iva samādhiḥ ||3.3||

त्रयमेकत्र संयमः ॥३.४॥
trayamekatra saṁyamaḥ ||3.4||
trayam ekatra saṁyamaḥ ||3.4||

तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥३.५॥
tajjayāt prajñālokaḥ ||3.5||
taj-jayāt prajñālokaḥ ||3.5||
tat-jayāt prajñā-ālokaḥ ||3.5||

तस्य भूमिषु विनियोगः ॥३.६॥
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||3.6||

त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥३.७॥
trayamantaraṅgaṁ pūrvebhyaḥ ||3.7||
trayam antar-aṅgaṁ pūrvebhyaḥ ||3.7||
trayam antaḥ-aṅgam pūrvebhyaḥ ||3.7||

तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥३.८॥
tadapi bahiraṅgaṁ nirbījasya ||3.8||
tad api bahir-aṅgaṁ nirbījasya ||3.8||
tat api bahiḥ-aṅgam nirbījasya ||3.8||

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥३.९॥
vyutthānanirodhasaṁskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||3.9||
vyutthāna-nirodha-saṁskārayor abhibhava-prādurbhāvau nirodha-kṣaṇa-cittānvayo nirodha-pariṇāmaḥ ||3.9||
vyutthāna-nirodha-saṁskārayoḥ abhibhava-prādurbhāvau nirodha-kṣaṇa-citta-anvayaḥ nirodha-pariṇāmaḥ ||3.9||

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥३.१०॥
tasya praśāntavāhitā saṁskārāt ||3.10||
tasya praśānta-vāhitā saṁskārāt ||3.10||

सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥३.११॥
sarvārthataikāgratayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||3.11||
sarvārthataikāgratayoḥ kṣayodayau cittasya samādhi-pariṇāmaḥ ||3.11||
sarva-arthatā-ekāgratayoḥ kṣaya-udayau cittasya samādhi-pariṇāmaḥ ||3.11||

ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥३.१२॥
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratāpariṇāmaḥ ||3.12||
tataḥ punaḥ śāntoditau tulya-pratyayau cittasyaikāgratā-pariṇāmaḥ ||3.12||
tataḥ punaḥ śānta-uditau tulya-pratyayau cittasya ekāgratā-pariṇāmaḥ ||3.12||

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥३.१३॥
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||3.13||
etena bhūtendriyeṣu dharma-lakṣaṇāvasthā-pariṇāmā vyākhyātāḥ ||3.13||
etena bhūta-indriyeṣu dharma-lakṣaṇa-avasthā-pariṇāmāḥ vyākhyātāḥ ||3.13||

शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥३.१४॥
śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||3.14||
śāntoditāvyapadeśya-dharmānupātī dharmī ||3.14||
śānta-udita-avyapadeśya-dharma-anupātī dharmī ||3.14||

क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥३.१५॥
kramānyatvaṁ pariṇāmānyatve hetuḥ ||3.15||
krama-anyatvam pariṇāma-anyatve hetuḥ ||3.15||

परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥३.१६॥
pariṇāmatrayasaṁyamādatītānāgatajñānam ||3.16||
pariṇāma-traya-saṁyamād atītānāgata-jñānam ||3.16||
pariṇāma-traya-saṁyamāt atīta-anāgata-jñānam ||3.16||

शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥३.१७॥
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsātsaṁkarastatpravibhāgasaṁyamātsarvabhūtarutajñānam ||3.17||
śabdārtha-pratyayānām itaretarādhyāsāt saṁkaras tat-pravibhāga-saṁyamāt sarva-bhūta-ruta-jñānam ||3.17||
śabda-artha-pratyayānām itara-itara-adhyāsāt saṁkaraḥ tat-pravibhāga-saṁyamāt sarva-bhūta-ruta-jñānam ||3.17||

संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥३.१८॥
saṁskārasākṣātkaraṇātpūrvajātijñānam ||3.18||
saṁskāra-sākṣāt-karaṇāt pūrva-jāti-jñānam ||3.18||

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥३.१९॥
pratyayasya paracittajñānam ||3.19||
pratyayasya para-citta-jñānam ||3.19||

न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥३.२०॥
na ca tatsālambanaṁ tasyāviṣayībhūtatvāt ||3.20||
na ca tat sālambanaṁ tasya aviṣayī-bhūtatvāt ||3.20||
na ca tat sa-ālambanam tasya aviṣayī-bhūtatvāt ||3.20||

कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥३.२१॥
kāyarūpasaṁyamāttadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥprakāśāsaṁprayoge'ntardhānam ||3.21||
kāya-rūpa-saṁyamāt tad-grāhya-śakti-stambhe cakṣuḥ-prakāśāsaṁprayoge 'ntar-dhānam ||3.21||
kāya-rūpa-saṁyamāt tat-grāhya-śakti-stambhe cakṣuḥ-prakāśa-asaṁprayoge antaḥ-dhānam ||3.21||

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म। तत्संयमादपरान्तज्ञानम् अरिष्टेभ्यो वा ॥३.२२॥
sopakramaṁ nirupakramaṁ ca karma| tatsaṁyamādaparāntajñānam ariṣṭebhyo vā ||3.22||
sopakramaṁ nirupakramaṁ ca karma tat-saṁyamād aparānta-jñānam ariṣṭebhyo vā ||3.22||
sopakramam nirupakramam ca karma tat-saṁyamāt aparānta-jñānam ariṣṭebhyaḥ vā ||3.22||

मैत्र्यादिषु बलानि ॥३.२३॥
maitryādiṣu balāni ||3.23||
maitrī-ādiṣu balāni ||3.23||

बलेषु हस्तिबलादीनि ॥३.२४॥
baleṣu hastibalādīni ||3.24||
baleṣu hasti-balādīni ||3.24||
baleṣu hasti-bala-ādīni ||3.24||

प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥३.२५॥
pravṛttyālokanyāsātsūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||3.25||
pravṛtty-āloka-nyāsāt sūkṣma-vyavahita-viprakṛṣṭa-jñānam ||3.25||
pravṛtti-āloka-nyāsāt sūkṣma-vyavahita-viprakṛṣṭa-jñānam ||3.25||

भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥३.२६॥
bhuvanajñānaṁ sūrye saṁyamāt ||3.26||
bhuvana-jñānaṁ sūrye saṁyamāt ||3.26||
bhuvana-jñānam sūrye saṁyamāt ||3.26||

चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥३.२७॥
candre tārāvyūhajñānam ||3.27||
candre tārā-vyūha-jñānam ||3.27||

ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥३.२८॥
dhruve tadgatijñānam ||3.28||
dhruve tad-gati-jñānam ||3.28||
dhruve tat-gati-jñānam ||3.28||

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥३.२९॥
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||3.29||
nābhi-cakre kāya-vyūha-jñānam ||3.29||

कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥३.३०॥
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||3.30||
kaṇṭha-kūpe kṣut-pipāsā-nivṛttiḥ ||3.30||

कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥३.३१॥
kūrmanāḍyāṁ sthairyam ||3.31||
kūrma-nāḍyāṁ sthairyam ||3.31||
kūrma-nāḍyām sthairyam ||3.31||

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥३.३२॥
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||3.32||
mūrdha-jyotiṣi siddha-darśanam ||3.32||

प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥३.३३॥
prātibhādvā sarvam ||3.33||
prātibhād vā sarvam ||3.33||
prātibhāt vā sarvam ||3.33||

हृदये चित्तसंवित् ॥३.३४॥
hṛdaye cittasaṁvit ||3.34||
hṛdaye citta-saṁvit ||3.34||

सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥३.३५॥
sattvapuruṣayoratyantāsaṁkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvātsvārthasaṁyamātpuruṣajñānam ||3.35||
sattva-puruṣayor atyantāsaṁkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārtha-saṁyamāt puruṣa-jñānam ||3.35||
sattva-puruṣayoḥ atyanta-asaṁkīrṇayoḥ pratyaya-aviśeṣaḥ bhogaḥ para-arthatvāt sva-artha-saṁyamāt puruṣa-jñānam ||3.35||

ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥३.३६॥
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||3.36||
tataḥ prātibha-śrāvaṇa-vedanādarśāsvāda-vārtā jāyante ||3.36||
tataḥ prātibha-śrāvaṇa-vedanā-ādarśa-āsvāda-vārtāḥ jāyante ||3.36||

ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥३.३७॥
te samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ ||3.37||
te samādhāv upasargā vyutthāne siddhayaḥ ||3.37||
te samādhau upasargāḥ vyutthāne siddhayaḥ ||3.37||

बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥३.३८॥
bandhakāraṇaśaithilyātpracārasaṁvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||3.38||
bandha-kāraṇa-śaithilyāt pracāra-saṁvedanāc ca cittasya para-śarīrāveśaḥ ||3.38||
bandha-kāraṇa-śaithilyāt pracāra-saṁvedanāt ca cittasya para-śarīra-āveśaḥ ||3.38||

उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥३.३९॥
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||3.39||
udāna-jayāj jala-paṅka-kaṇṭakādiṣv asaṅga utkrāntiś ca ||3.39||
udāna-jayāt jala-paṅka-kaṇṭaka-ādiṣu asaṅgaḥ utkrāntiḥ ca ||3.39||

समानजयाज्ज्वलनम् ॥३.४०॥
samānajayājjvalanam ||3.40||
samāna-jayāj jvalanam ||3.40||
samāna-jayāt jvalanam ||3.40||

श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् ॥३.४१॥
śrotrākāśayoḥ saṁbandhasaṁyamāddivyaṁ śrotram ||3.41||
śrotrākāśayoḥ saṁbandha-saṁyamād divyaṁ śrotram ||3.41||
śrotra-ākāśayoḥ saṁbandha-saṁyamāt divyam śrotram ||3.41||

कायाकाशयोः संबन्धसंयमाल्लघुतूलसमापत्तेश्चाकाशगमनम् ॥३.४२॥
kāyākāśayoḥ saṁbandhasaṁyamāllaghutūlasamāpatteścākāśagamanam ||3.42||
kāyākāśayoḥ saṁbandha-saṁyamāl laghu-tūla-samāpatteś cākāśa-gamanam ||3.42||
kāya-ākāśayoḥ saṁbandha-saṁyamāt laghu-tūla-samāpatteḥ ca ākāśa-gamanam ||3.42||

बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा। ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥३.४३॥
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā| tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||3.43||
bahir-akalpitā vṛttir mahā-videhā tataḥ prakāśāvaraṇa-kṣayaḥ ||3.43||
bahiḥ-akalpitā vṛttiḥ mahā-videhā tataḥ prakāśa-āvaraṇa-kṣayaḥ ||3.43||

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः ॥३.४४॥
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṁyamādbhūtajayaḥ ||3.44||
sthūla-svarūpa-sūkṣmānvayārthavattva-saṁyamād bhūta-jayaḥ ||3.44||
sthūla-svarūpa-sūkṣma-anvaya-arthavattva-saṁyamāt bhūta-jayaḥ ||3.44||

ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातश्च ॥३.४५॥
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasaṁpattaddharmānabhighātaśca ||3.45||
tato 'ṇimādi-prādur-bhāvaḥ kāya-saṁpat tad-dharmānabhighātaś ca ||3.45||
tataḥ aṇima-ādi-prādurbhāvaḥ kāya-saṁpat tat-dharma-anabhighātaḥ ca ||3.45||

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ॥३.४६॥
rūpalāvaṇyabalavajrasaṁhananatvāni kāyasaṁpat ||3.46||
rūpa-lāvaṇya-bala-vajra-saṁhananatvāni kāya-saṁpat ||3.46||

ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥३.४७॥
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṁyamādindriyajayaḥ ||3.47||
grahaṇa-svarūpāsmitānvayārthavattva-saṁyamād indriya-jayaḥ ||3.47||
grahaṇa-svarūpa-asmitā-anvaya-arthavattva-saṁyamāt indriya-jayaḥ ||3.47||

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥३.४८॥
tato manojavitvaṁ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||3.48||
tato mano-javitvaṁ vikaraṇa-bhāvaḥ pradhāna-jayaś ca ||3.48||
tataḥ manaḥ-javitvam vikaraṇa-bhāvaḥ pradhāna-jayaḥ ca ||3.48||

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥३.४९॥
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṁ sarvajñātṛtvaṁ ca ||3.49||
sattva-puruṣānyatā-khyāti-mātrasya sarva-bhāvādhiṣṭhātṛtvaṁ sarva-jñātṛtvaṁ ca ||3.49||
sattva-puruṣa-anyatā-khyāti-mātrasya sarva-bhāva-adhiṣṭhātṛtvam sarva-jñātṛtvam ca ||3.49||

तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥३.५०॥
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||3.50||
tad-vairāgyād api doṣa-bīja-kṣaye kaivalyam ||3.50||
tat-vairāgyāt api doṣa-bīja-kṣaye kaivalyam ||3.50||

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥३.५१॥
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṁ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||3.51||
sthāny-upanimantraṇe saṅga-smayākaraṇaṁ punar-aniṣṭa-prasaṅgāt ||3.51||
sthāni-upanimantraṇe saṅga-smaya-akaraṇam punaḥ-aniṣṭa-prasaṅgāt ||3.51||

क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥३.५२॥
kṣaṇatatkramayoḥ saṁyamādvivekajaṁ jñānam ||3.52||
kṣaṇa-tat-kramayoḥ saṁyamād vivekajaṁ jñānam ||3.52||
kṣaṇa-tat-kramayoḥ saṁyamāt vivekajam jñānam ||3.52||

जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥३.५३॥
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāttulyayostataḥ pratipattiḥ ||3.53||
jāti-lakṣaṇa-deśair anyatānavacchedāt tulyayos tataḥ pratipattiḥ ||3.53||
jāti-lakṣaṇa-deśaiḥ anyatā-anavacchedāt tulyayoḥ tataḥ pratipattiḥ ||3.53||

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥३.५४॥
tārakaṁ sarvaviṣayaṁ sarvathāviṣayamakramaṁ ceti vivekajaṁ jñānam ||3.54||
tārakaṁ sarva-viṣayaṁ sarvathā-viṣayam akramaṁ ceti vivekajaṁ jñānam ||3.54||
tārakam sarva-viṣayam sarvathā-viṣayam akramam ca iti vivekajam jñānam ||3.54||

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥३.५५॥
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||3.55||
sattva-puruṣayoḥ śuddhi-sāmye kaivalyam ||3.55||

इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे तृतीयो विभूतिपादः
iti patañjaliviracite yogasūtre tṛtīyo vibhūtipādaḥ
iti patañjali-viracite yoga-sūtre tṛtīyaḥ vibhūti-pādaḥ

चतुर्थः कैवल्यपादः।
caturthaḥ kaivalyapādaḥ |
caturthaḥ kaivalya-pādaḥ |

जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥४.१॥
janmauṣadhimantratapaḥsamādhijāḥ siddhayaḥ ||4.1||
janmauṣadhi-mantra-tapaḥ-samādhi-jāḥ siddhayaḥ ||4.1||
janma-auṣadhi-mantra-tapaḥ-samādhi-jāḥ siddhayaḥ ||4.1||

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥४.२॥
jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||4.2||
jāty-antara-pariṇāmaḥ prakṛty-āpūrāt ||4.2||
jāti-antara-pariṇāmaḥ prakṛti-āpūrāt ||4.2||

निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥४.३॥
nimittamaprayojakaṁ prakṛtīnāṁ varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||4.3||
nimittam aprayojakaṁ prakṛtīnāṁ varaṇa-bhedas tu tataḥ kṣetrikavat ||4.3||
nimittam aprayojakam prakṛtīnām varaṇa-bhedaḥ tu tataḥ kṣetrikavat ||4.3||

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥४.४॥
nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4.4||
nirmāṇa-cittāny asmitā-mātrāt ||4.4||
nirmāṇa-cittāni asmitā-mātrāt ||4.4||

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥४.५॥
pravṛttibhede prayojakaṁ cittamekamanekeṣām ||4.5||
pravṛtti-bhede prayojakaṁ cittam ekam anekeṣām ||4.5||
pravṛtti-bhede prayojakam cittam ekam anekeṣām ||4.5||

तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥४.६॥
tatra dhyānajamanāśayam ||4.6||
tatra dhyāna-jam anāśayam ||4.6||

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् ॥४.७॥
karmāśuklākṛṣṇaṁ yoginaḥ trividhamitareṣām ||4.7||
karmāśuklākṛṣṇaṁ yoginaḥ trividham itareṣām ||4.7||
karma aśukla-akṛṣṇam yoginaḥ tri-vidham itareṣām ||4.7||

ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥४.८॥
tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||4.8||
tatas tad-vipākānuguṇānām evābhivyaktir vāsanānām ||4.8||
tataḥ tat-vipāka-anuguṇānām eva abhivyaktiḥ vāsanānām ||4.8||

जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥४.९॥
jātideśakālavyavahitānāmapyānantaryaṁ smṛtisaṁskārayorekarūpatvāt ||4.9||
jāti-deśa-kāla-vyavahitānām apy ānantaryaṁ smṛti-saṁskārayor eka-rūpatvāt ||4.9||
jāti-deśa-kāla-vyavahitānām api ānantaryam smṛti-saṁskārayoḥ eka-rūpatvāt ||4.9||

तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥४.१०॥
tāsāmanāditvaṁ cāśiṣo nityatvāt ||4.10||
tāsām anāditvaṁ cāśiṣo nityatvāt ||4.10||
tāsām anāditvam ca āśiṣaḥ nityatvāt ||4.10||

हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः ॥४.११॥
hetuphalāśrayālambanaiḥ saṁgṛhītatvādeṣāmabhāve tadabhāvaḥ ||4.11||
hetu-phalāśrayālambanaiḥ saṁgṛhītatvād eṣām abhāve tad-abhāvaḥ ||4.11||
hetu-phala-āśraya-ālambanaiḥ saṁgṛhītatvāt eṣām abhāve tat-abhāvaḥ ||4.11||

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥४.१२॥
atītānāgataṁ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||4.12||
atītānāgataṁ svarūpato 'sty adhva-bhedād dharmāṇām ||4.12||
atīta-anāgatam svarūpataḥ asti adhva-bhedāt dharmāṇām ||4.12||

ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥४.१३॥
te vyaktasūkṣmā guṇātmānaḥ ||4.13||
te vyakta-sūkṣmā guṇātmānaḥ ||4.13||
te vyakta-sūkṣmāḥ guṇa-ātmānaḥ ||4.13||

परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ॥४.१४॥
pariṇāmaikatvādvastutattvam ||4.14||
pariṇāmaikatvād vastu-tattvam ||4.14||
pariṇāma-ekatvāt vastu-tattvam ||4.14||

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥४.१५॥
vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||4.15||
vastu-sāmye citta-bhedāt tayor vibhaktaḥ panthāḥ ||4.15||
vastu-sāmye citta-bhedāt tayoḥ vibhaktaḥ panthāḥ ||4.15||

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥४.१६॥
na caikacittatantraṁ vastu tadapramāṇakaṁ tadā kiṁ syāt ||4.16||
na caikacitta-tantraṁ vastu tad-apramāṇakaṁ tadā kiṁ syāt ||4.16||
na ca eka-citta-tantram vastu tat-apramāṇakam tadā kim syāt ||4.16||

तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥४.१७॥
taduparāgāpekṣitvāccittasya vastu jñātājñātam ||4.17||
tad-uparāgāpekṣitvāc cittasya vastu jñātājñātam ||4.17||
tad-uparāga-apekṣitvāt cittasya vastu jñāta-ajñātam ||4.17||

सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥४.१८॥
sadā jñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||4.18||
sadā jñātāś citta-vṛttayas tat-prabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||4.18||
sadā jñātāḥ citta-vṛttayaḥ tat-prabhoḥ puruṣasya apariṇāmitvāt ||4.18||

न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥४.१९॥
na tatsvābhāsaṁ dṛśyatvāt ||4.19||
na tat svābhāsaṁ dṛśyatvāt ||4.19||
na tat sva-ābhāsam dṛśyatvāt ||4.19||

एकसमये चोभयानवधारणम् ॥४.२०॥
ekasamaye cobhayānavadhāraṇam ||4.20||
eka-samaye cobhayānavadhāraṇam ||4.20||
eka-samaye ca ubhaya-anavadhāraṇam ||4.20||

चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च ॥४.२१॥
cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ smṛtisaṁkaraśca ||4.21||
cittāntara-dṛśye buddhi-buddher atiprasaṅgaḥ smṛti-saṁkaraś ca ||4.21||
citta-antara-dṛśye buddhi-buddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛti-saṁkaraḥ ca ||4.21||

चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ॥४.२२॥
citerapratisaṁkramāyāstadākārāpattau svabuddhisaṁvedanam ||4.22||
citer apratisaṁkramāyās tad-ākārāpattau sva-buddhi-saṁvedanam ||4.22||
citeḥ apratisaṁkramāyāḥ tat-ākāra-āpattau sva-buddhi-saṁvedanam ||4.22||

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥४.२३॥
draṣṭṛdṛśyoparaktaṁ cittaṁ sarvārtham ||4.23||
draṣṭṛ-dṛśyoparaktaṁ cittaṁ sarvārtham ||4.23||
draṣṭṛ-dṛśya-uparaktam cittam sarva-artham ||4.23||

तदसंख्येय-वासनाभिश्चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥४.२४॥
tadasaṁkhyeya-vāsanābhiścitramapi parārthaṁ saṁhatyakāritvāt ||4.24||
tad asaṁkhyeya-vāsanābhiś citram api parārthaṁ saṁhatya-kāritvāt ||4.24||
tat asaṁkhyeya-vāsanābhiḥ citram api para-artham saṁhatya-kāritvāt ||4.24||

विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥४.२५॥
viśeṣadarśina ātmabhāvabhāvanāvinivṛttiḥ ||4.25||
viśeṣa-darśina ātma-bhāva-bhāvanā-vinivṛttiḥ ||4.25||
viśeṣa-darśinaḥ ātma-bhāva-bhāvanā-vinivṛttiḥ ||4.25||

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥४.२६॥
tadā vivekanimnaṁ kaivalyaprāgbhāraṁ cittam ||4.26||
tadā viveka-nimnaṁ kaivalya-prāgbhāraṁ cittam ||4.26||
tadā viveka-nimnam kaivalya-prāgbhāram cittam ||4.26||

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥४.२७॥
tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṁskārebhyaḥ ||4.27||
tac-chidreṣu pratyayāntarāṇi saṁskārebhyaḥ ||4.27||
tat-chidreṣu pratyaya-antarāṇi saṁskārebhyaḥ ||4.27||

हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥४.२८॥
hānameṣāṁ kleśavaduktam ||4.28||
hānam eṣāṁ kleśavad uktam ||4.28||
hānam eṣām kleśavat uktam ||4.28||

प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः ॥४.२९॥
prasaṁkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāterdharmameghaḥ samādhiḥ ||4.29||
prasaṁkhyāne 'py akusīdasya sarvathā viveka-khyāter dharma-meghaḥ samādhiḥ ||4.29||
prasaṁkhyāne api akusīdasya sarvathā viveka-khyāteḥ dharma-meghaḥ samādhiḥ ||4.29||

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥४.३०॥
tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||4.30||
tataḥ kleśa-karma-nivṛttiḥ ||4.30||

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ॥४.३१॥
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyājjñeyamalpam ||4.31||
tadā sarvāvaraṇa-malāpetasya jñānasyānantyāj jñeyam alpam ||4.31||
tadā sarva-āvaraṇa-mala-apetasya jñānasya anantyāt jñeyam alpam ||4.31||

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमपरिसमाप्तिर्गुणानाम् ॥४.३२॥
tataḥ kṛtārthānāṁ pariṇāmakramaparisamāptirguṇānām ||4.32||
tataḥ kṛtārthānāṁ pariṇāma-krama-samāptir guṇānām ||4.32||
tataḥ kṛta-arthānām pariṇāma-krama-samāptiḥ guṇānām ||4.32||

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः ॥४.३३॥
kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ ||4.33||
kṣaṇa-pratiyogī pariṇāmāparānta-nirgrāhyaḥ kramaḥ ||4.33||
kṣaṇa-pratiyogī pariṇāma-apara-anta-nirgrāhyaḥ kramaḥ ||4.33||

पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥४.३४॥
puruṣārthaśūnyānāṁ guṇānāṁ pratiprasavaḥ kaivalyaṁ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||4.34||
puruṣārtha-śūnyānāṁ guṇānāṁ pratiprasavaḥ kaivalyaṁ svarūpa-pratiṣṭhā vā citi-śaktir iti ||4.34||
puruṣa-artha-śūnyānām guṇānām pratiprasavaḥ kaivalyam svarūpa-pratiṣṭhā vā citi-śaktiḥ iti ||4.34||

इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे चतुर्थः कैवल्यपादः ।
iti patañjaliviracite yogasūtre caturthaḥ kaivalyapādaḥ |
iti patañjali-viracite yoga-sūtre caturthaḥ kaivalya-pādaḥ |

इति पातञ्जलयोगसूत्राणि ॥
iti pātañjalayogasūtrāṇi ||
iti pātañjala-yoga-sūtrāṇi ||

Dienstag, 29. August 2017

Yogasutras-D

Patañjali's Yoga-Sūtras


प्रथमः समाधिपादः।
प्रथमः समाधि-पादः।

अथ योगानुशासनम्  ॥१.१॥
अथ योग-अनुशासनम् ॥१.१॥

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥१.२॥
योगश् चित्त-वृत्ति-निरोधः ॥१.२॥
योगः चित्त-वृत्ति-निरोधः ॥१.२॥

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥१.३॥
तदा द्रष्टुः स्वरूपे ऽवस्थानम् ॥१.३॥
तदा द्रष्टुः स्वरूपे अवस्थानम् ॥१.३॥

वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥१.४॥
वृत्ति-सारूप्यम् इतरत्र ॥१.४॥

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः ॥१.५॥
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्ट-अक्लिष्टाः ॥१.५॥

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥१.६॥
प्रमाण-विपर्यय-विकल्प-निद्रा-स्मृतयः ॥१.६॥

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥१.७॥
प्रत्यक्ष-अनुमान-आगमाः प्रमाणानि ॥१.७॥

विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥१.८॥
विपर्ययो मिथ्या-ज्ञानम् अतद्-रूप-प्रतिष्ठम् ॥१.८॥
विपर्ययः मिथ्या-ज्ञानम् अतत्-रूप-प्रतिष्ठम् ॥१.८॥

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥१.९॥
शब्द-ज्ञानानुपाती वस्तु-शून्यो विकल्पः ॥१.९॥
शब्द-ज्ञान-अनुपाती वस्तु-शून्यः विकल्पः ॥१.९॥

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥१.१०॥
अभाव-प्रत्ययालम्बना वृत्तिर् निद्रा ॥१.१०॥
अभाव-प्रत्यय-आलम्बना वृत्तिः निद्रा ॥१.१०॥

अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः ॥१.११॥
अनुभूत-विषयासंप्रमोषः स्मृतिः ॥१.११॥
अनुभूत-विषय-असंप्रमोषः स्मृतिः ॥१.११॥

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥१.१२॥
अभ्यास-वैराग्याभ्यां तन्-निरोधः ॥१.१२॥
अभ्यास-वैराग्याभ्याम् तत्-निरोधः ॥१.१२॥

तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥१.१३॥
तत्र स्थितौ यत्नो ऽभ्यासः ॥१.१३॥
तत्र स्थितौ यत्नः अभ्यासः ॥१.१३॥

स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥१.१४॥
स तु दीर्घ-काल-नैरन्तर्य-सत्कारासेवितो दृढ-भूमिः ॥१.१४॥
सः तु दीर्घ-काल-नैरन्तर्य-सत्कार-आसेवितः दृढ-भूमिः ॥१.१४॥

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥१.१५॥
दृष्टानुश्रविक-विषय-वितृष्णस्य वशीकार-संज्ञा वैराग्यम् ॥१.१५॥
दृष्ट-अनुश्रविक-विषय-वितृष्णस्य वशीकार-संज्ञा वैराग्यम् ॥१.१५॥

तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥१.१६॥
तत् परं पुरुष-ख्यातेर् गुण-वैतृष्ण्यम् ॥१.१६॥
तत् परं पुरुष-ख्यातेः गुण-वैतृष्ण्यम् ॥१.१६॥

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञातः ॥१.१७॥
वितर्क-विचारानन्दास्मिता-रूपानुगमात् संप्रज्ञातः ॥१.१७॥
वितर्क-विचार-आनन्द-अस्मिता-रूप-अनुगमात् संप्रज्ञातः ॥१.१७॥

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥१.१८॥
विराम-प्रत्ययाभ्यास-पूर्वः संस्कार-शेषो ऽन्यः ॥१.१८॥
विराम-प्रत्यय-अभ्यास-पूर्वः संस्कार-शेषः अन्यः ॥१.१८॥

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥१.१९॥
भव-प्रत्ययो विदेह-प्रकृति-लयानाम् ॥१.१९॥
भव-प्रत्ययः विदेह-प्रकृति-लयानाम् ॥१.१९॥

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥१.२०॥
श्रद्धा-वीर्य-स्मृति-समाधि-प्रज्ञा-पूर्वक इतरेषाम् ॥१.२०॥
श्रद्धा-वीर्य-स्मृति-समाधि-प्रज्ञा-पूर्वकः इतरेषाम् ॥१.२०॥

तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥१.२१॥
तीव्र-संवेगानाम् आसन्नः ॥१.२१॥

मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥१.२२॥
मृदु-मध्याधिमात्रत्वात् ततो ऽपि विशेषः ॥१.२२॥
मृदु-मध्य-अधिमात्रत्वात् ततः अपि विशेषः ॥१.२२॥

ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥१.२३॥
ईश्वर-प्रणिधानाद् वा ॥१.२३॥
ईश्वर-प्रणिधानात् वा ॥१.२३॥

क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥१.२४॥
क्लेश-कर्म-विपाकाशयैर् अपरामृष्टः पुरुष-विशेष ईश्वरः ॥१.२४॥
क्लेश-कर्म-विपाक-आशयैः अपरामृष्टः पुरुष-विशेषः ईश्वरः ॥१.२४॥

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥१.२५॥
तत्र निरतिशयं सर्वज्ञ-बीजम् ॥१.२५॥
तत्र निरतिशयम् सर्वज्ञ-बीजम् ॥१.२५॥

स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥१.२६॥
स पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥१.२६॥
सः पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेन अनवच्छेदात् ॥१.२६॥

तस्य वाचकः प्रणवः ॥१.२७॥

तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥१.२८॥
तज्-जपस् तद्-अर्थ-भावनम् ॥१.२८॥
तत्-जपः तत्-अर्थ-भावनम् ॥१.२८॥

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥१.२९॥
ततः प्रत्यक्-चेतनाधिगमो ऽप्य् अन्तरायाभावश् च ॥१.२९॥
ततः प्रत्यक्-चेतना-अधिगमः अपि अन्तराय-अभावः च ॥१.२९॥

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥१.३०॥
व्याधि-स्त्यान-संशय-प्रमादालस्याविरति-भ्रान्ति-दर्शनालब्ध-भूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्त-विक्षेपास् ते ऽन्तरायाः ॥१.३०॥
व्याधि-स्त्यान-संशय-प्रमाद-आलस्य-अविरति-भ्रान्ति-दर्शन-अलब्ध-भूमिकत्व-अनवस्थितत्वानि चित्त-विक्षेपाः ते अन्तरायाः ॥१.३०॥

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥१.३१॥
दुःख-दौर्मनस्याङ्गम्-एजयत्व-श्वास-प्रश्वासा विक्षेप-सहभुवः ॥१.३१॥
दुःख-दौर्मनस्य-अङ्गम्-एजयत्व-श्वास-प्रश्वासाः विक्षेप-सहभुवः ॥१.३१॥

तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥१.३२॥
तत्-प्रतिषेधार्थम् एक-तत्त्वाभ्यासः ॥१.३२॥
तत्-प्रतिषेध-अर्थम् एक-तत्त्व-अभ्यासः ॥१.३२॥

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥१.३३॥
मैत्री-करुणा-मुदितोपेक्षाणां सुख-दुःख-पुण्यापुण्य-विषयाणां भावनातश् चित्त-प्रसादनम् ॥१.३३॥
मैत्री-करुणा-मुदिता-उपेक्षाणाम् सुख-दुःख-पुण्य-अपुण्य-विषयाणाम् भावनातः चित्त-प्रसादनम् ॥१.३३॥

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥१.३४॥
प्रच्छर्दन-विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥१.३४॥
प्रच्छर्दन-विधारणाभ्याम् वा प्राणस्य ॥१.३४॥

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी ॥१.३५॥
विषयवती वा प्रवृत्तिर् उत्पन्ना मनसः स्थिति-निबन्धनी ॥१.३५॥
विषयवती वा प्रवृत्तिः उत्पन्ना मनसः स्थिति-निबन्धनी ॥१.३५॥

विशोका वा ज्योतिष्मती ॥१.३६॥

वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥१.३७॥
वीत-राग-विषयं वा चित्तम् ॥१.३७॥
वीत-राग-विषयम् वा चित्तम् ॥१.३७॥

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥१.३८॥
स्वप्न-निद्रा-ज्ञानालम्बनं वा ॥१.३८॥
स्वप्न-निद्रा-ज्ञान-आलम्बनम् वा ॥१.३८॥

यथाभिमतध्यानाद्वा ॥१.३९॥
यथाभिमत-ध्यानाद् वा ॥१.३९॥
यथा-अभिमत-ध्यानात् वा ॥१.३९॥

परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥१.४०॥
परमाणु-परम-महत्त्वान्तो ऽस्य वशीकारः ॥१.४०॥
परम-अणु-परम-महत्त्व-अन्तः अस्य वशीकारः ॥१.४०॥

क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः ॥१.४१॥
क्षीण-वृत्तेर् अभिजातस्येव मणेर् ग्रहीतृ-ग्रहण-ग्राह्येषु तत्-स्थ-तद्-अञ्जनता समापत्तिः ॥१.४१॥
क्षीण-वृत्तेः अभिजातस्य इव मणेः ग्रहीतृ-ग्रहण-ग्राह्येषु तत्-स्थ-तत्-अञ्जनता समापत्तिः ॥१.४१॥

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥१.४२॥
तत्र शब्दार्थ-ज्ञान-विकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥१.४२॥
तत्र शब्द-अर्थ-ज्ञान-विकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥१.४२॥

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥१.४३॥
स्मृति-परिशुद्धौ स्वरूप-शून्येवार्थ-मात्र-निर्भासा निर्वितर्का ॥१.४३॥
स्मृति-परिशुद्धौ स्वरूप-शून्य-इव-अर्थ-मात्र-निर्भासा निर्वितर्का ॥१.४३॥

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥१.४४॥
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्म-विषया व्याख्याता ॥१.४४॥
एतया एव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्म-विषया व्याख्याता ॥१.४४॥

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥१.४५॥
सूक्ष्म-विषयत्वं चालिङ्ग-पर्यवसानम् ॥१.४५॥
सूक्ष्म-विषयत्वम् च अलिङ्ग-पर्यवसानम् ॥१.४५॥

ता एव सबीजः समाधिः ॥१.४६॥
ताः एव सबीजः समाधिः ॥१.४६॥

निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥१.४७॥
निर्विचार-वैशारद्ये ऽध्यात्म-प्रसादः ॥१.४७॥
निर्विचार-वैशारद्ये अध्यात्म-प्रसादः ॥१.४७॥

ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा ॥१.४८॥
ऋतं-भरा तत्र प्रज्ञा ॥१.४८॥
ऋतम्-भरा तत्र प्रज्ञा ॥१.४८॥

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥१.४९॥
श्रुत-अनुमान-प्रज्ञाभ्याम् अन्य-विषया विशेषार्थत्वात् ॥१.४९॥
श्रुत-अनुमान-प्रज्ञाभ्याम् अन्य-विषया विशेष-अर्थत्वात् ॥१.४९॥

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥१.५०॥
तज्-जः संस्कारो ऽन्य-संस्कार-प्रतिबन्धी ॥१.५०॥
तत्-जः संस्काः अन्य-संस्कार-प्रतिबन्धी ॥१.५०॥

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः ॥१.५१॥
तस्यापि निरोधे सर्व-निरोधान् निर्बीजः समाधिः ॥१.५१॥
तस्य अपि निरोधे सर्व-निरोधात् निर्बीजः समाधिः ॥१.५१॥


इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे प्रथमः समाधिपादः। 
इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे प्रथमः समाधि-पादः। 

द्वितीयः साधनपादः।
द्वितीयः साधन-पादः।

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥२.१॥
तपः-स्वाध्यायेश्वर-प्रणिधानानि क्रिया-योगः ॥२.१॥
तपः-स्वाध्याय-ईश्वर-प्रणिधानानि क्रिया-योगः ॥२.१॥

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२.२॥
समाधि-भावनार्थः क्लेश-तनू-करणार्थश् च ॥२.२॥
समाधि-भावन-अर्थः क्लेश-तनू-करण-अर्थः च ॥२.२॥

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥२.३॥
अविद्यास्मिता-राग-द्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥२.३॥
अविद्या-अस्मिता-राग-द्वेष-अभिनिवेशाः क्लेशाः ॥२.३॥

अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥२.४॥
अविद्या क्षेत्रम् उत्तरेषां प्रसुप्त-तनु-विच्छिन्नोदाराणाम् ॥२.४॥
अविद्या क्षेत्रम् उत्तरेषाम् प्रसुप्त-तनु-विच्छिन्न-उदाराणाम् ॥२.४॥

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥२.५॥
अनित्याशुचि-दुःखानात्मसु नित्य-शुचि-सुखात्म-ख्यातिर् अविद्या ॥२.५॥
अनित्य-अशुचि-दुःख-अनात्मसु नित्य-शुचि-सुख-आत्म-ख्यातिः अविद्या ॥२.५॥

दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥२.६॥
दृग्-दर्शन-शक्त्योर् एकात्मतेवास्मिता ॥२.६॥
दृक्-दर्शन-शक्त्योः एक-आत्मता इव अस्मिता ॥२.६॥

सुखानुशयी रागः ॥२.७॥
सुख-अनुशयी रागः ॥२.७॥

दुःखानुशयी द्वेषः ॥२.८॥
दुःख-अनुशयी द्वेषः ॥२.८॥

स्वरसवाही विदुषोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः ॥२.९॥
स्व-रस-वाही विदुषो ऽपि तथा रूढो ऽभिनिवेशः ॥२.९॥
स्व-रस-वाही विदुषः अपि तथा रूढः अभिनिवेशः ॥२.९॥

ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥२.१०॥
ते प्रतिप्रसव-हेयाः सूक्ष्माः ॥२.१०॥

ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः ॥२.११॥
ध्यान-हेयास् तद्-वृत्तयः ॥२.११॥
ध्यान-हेयाः तत्-वृत्तयः ॥२.११॥

क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥२.१२॥
क्लेश-मूलः कर्माशयो दृष्टादृष्ट-जन्म-वेदनीयः ॥२.१२॥
क्लेश-मूलः कर्म-आशयः दृष्ट-अदृष्ट-जन्म-वेदनीयः ॥२.१२॥

सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥२.१३॥
सति मूले तद्-विपाको जात्य्-आयुर्-भोगाः ॥२.१३॥
सति मूले तत्-विपाकः जाति-आयुः-भोगाः ॥२.१३॥

ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥२.१४॥
ते ह्लाद-परिताप-फलाः पुण्यापुण्य-हेतुत्वात् ॥२.१४॥
ते ह्लाद-परिताप-फलाः पुण्य-अपुण्य-हेतुत्वात् ॥२.१४॥

परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥२.१५॥
परिणाम-ताप-संस्कार-दुःखैर् गुण-वृत्ति-विरोधाच् च दुःखम् एव सर्वं विवेकिनः ॥२.१५॥
परिणाम-ताप-संस्कार-दुःखैः गुण-वृत्ति-विरोधात् च दुःखम् एव सर्वम् विवेकिनः ॥२.१५॥

हेयं दुःखमनागतम् ॥२.१६॥
हेयं दुःखम् अनागतम् ॥२.१६॥
हेयम् दुःखम् अनागतम् ॥२.१६॥

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥२.१७॥
द्रष्टृ-दृश्ययोः संयोगो हेय-हेतुः ॥२.१७॥
द्रष्टृ-दृश्ययोः संयोगः हेय-हेतुः ॥२.१७॥

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥२.१८॥
प्रकाश-क्रिया-स्थिति-शीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥२.१८॥
प्रकाश-क्रिया-स्थिति-शीलम् भूत-इन्द्रिय-आत्मकम् भोग-अपवर्ग-अर्थम् दृश्यम् ॥२.१८॥

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥२.१९॥
विशेषाविशेष-लिङ्ग-मात्रालिङ्गानि गुण-पर्वाणि ॥२.१९॥
विशेष-अविशेष-लिङ्ग-मात्र-अलिङ्गानि गुण-पर्वाणि ॥२.१९॥

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥२.२०॥
द्रष्टा दृशि-मात्रः शुद्धो ऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥२.२०॥
द्रष्टा दृशि-मात्रः शुद्धः अपि प्रत्यय-अनुपश्यः ॥२.२०॥

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥२.२१॥
तद्-अर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥२.२१॥
तत्-अर्थः एव दृश्यस्य आत्मा ॥२.२१॥

कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥२.२२॥
कृतार्थं प्रति नष्टम् अप्य् अनष्टं तद् अन्य-साधारणत्वात् ॥२.२२॥
कृत-अर्थम् प्रति नष्टम् अपि अनष्टम् तत् अन्य-साधारणत्वात् ॥२.२२॥

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥२.२३॥
स्व-स्वामि-शक्त्योः स्वरूपोपलब्धि-हेतुः संयोगः ॥२.२३॥
स्व-स्वामि-शक्त्योः स्वरूप-उपलब्धि-हेतुः संयोगः ॥२.२३॥

तस्य हेतुरविद्या ॥२.२४॥
तस्य हेतुर् अविद्या ॥२.२४॥
तस्य हेतुः अविद्या ॥२.२४॥

तदभावात् संयोगाभावो हानं तद्दृशेः कैवल्यम् ॥२.२५॥
तद्-अभावात् संयोगाभावो हानं तद् दृशेः कैवल्यम् ॥२.२५॥
तत्-अभावात् संयोग-अभावः हानम् तत् दृशेः कैवल्यम् ॥२.२५॥

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥२.२६॥
विवेक-ख्यातिर् अविप्लवा हानोपायः ॥२.२६॥
विवेक-ख्यातिः अविप्लवा हान-उपायः ॥२.२६॥

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥२.२७॥
तस्य सप्तधा प्रान्त-भूमिः प्रज्ञा ॥२.२७॥

योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेकख्यातेः ॥२.२८॥
योगाङ्गानुष्ठानाद् अशुद्धि-क्षये ज्ञान-दीप्तिर् आ-विवेक-ख्यातेः ॥२.२८॥
योग-अङ्ग-अनुष्ठानात् अशुद्धि-क्षये ज्ञान-दीप्तिः आ-विवेक-ख्यातेः ॥२.२८॥

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि ॥२.२९॥
यम-नियमासन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयो ऽष्टाव् अङ्गानि ॥२.२९॥
यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयः अष्टौ अङ्गानि ॥२.२९॥

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥२.३०॥
अहिंसा-सत्यास्तेय-ब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥२.३०॥
अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः यमाः ॥२.३०॥

जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥२.३१॥
जाति-देश-काल-समयानवच्छिन्नाः सार्व-भौमा महा-व्रतम् ॥२.३१॥
जाति-देश-काल-समय-अनवच्छिन्नाः सार्व-भौमाः महा-व्रतम् ॥२.३१॥

शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥२.३२॥
शौच-संतोष-तपः-स्वाध्यायेश्वर-प्रणिधानानि नियमाः ॥२.३२॥
शौच-संतोष-तपः-स्वाध्याय-ईश्वर-प्रणिधानानि नियमाः ॥२.३२॥

वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥२.३३॥
वितर्क-बाधने प्रतिपक्ष-भावनम् ॥२.३३॥

वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥२.३४॥
वितर्का हिंसादयः कृत-कारितानुमोदिता लोभ-क्रोध-मोह-पूर्वका मृदु-मध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्त-फला इति प्रतिपक्ष-भावनम् ॥२.३४॥
वितर्काः हिंसा-आदयः कृत-कारित-अनुमोदिताः लोभ-क्रोध-मोह-पूर्वकाः मृदु-मध्य-अधिमात्राः दुःख-अज्ञान-अनन्त-फलाः इति प्रतिपक्ष-भावनम् ॥२.३४॥

अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥२.३५॥
अहिंसा-प्रतिष्ठायां तत्-सन्निधौ वैर-त्यागः ॥२.३५॥
अहिंसा-प्रतिष्ठायाम् तत्-सन्निधौ वैर-त्यागः ॥२.३५॥

सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥२.३६॥
सत्य-प्रतिष्ठायां क्रिया-फलाश्रयत्वम् ॥२.३६॥
सत्य-प्रतिष्ठायाम् क्रिया-फल-आश्रयत्वम् ॥२.३६॥

अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥२.३७॥
अस्तेय-प्रतिष्ठायां सर्व-रत्नोपस्थानम् ॥२.३७॥
अस्तेय-प्रतिष्ठायाम् सर्व-रत्न-उपस्थानम् ॥२.३७॥

ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥२.३८॥
ब्रह्मचर्य-प्रतिष्ठायां वीर्य-लाभः ॥२.३८॥
ब्रह्मचर्य-प्रतिष्ठायाम् वीर्य-लाभः ॥२.३८॥

अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथंतासंबोधः ॥२.३९॥
अपरिग्रह-स्थैर्ये जन्म-कथंता-संबोधः ॥२.३९॥

शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥२.४०॥
शौचात् स्वाङ्ग-जुगुप्सा परैर् असंसर्गः ॥२.४०॥
शौचात् स्व-अङ्ग-जुगुप्सा परैः असंसर्गः ॥२.४०॥

सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च ॥२.४१॥
सत्त्व-शुद्धि-सौमनस्यैकाग्र्येन्द्रिय-जयात्म-दर्शन-योग्यत्वानि च ॥२.४१॥
सत्त्व-शुद्धि-सौमनस्य-एक-अग्र्य-इन्द्रिय-जय-आत्म-दर्शन-योग्यत्वानि च ॥२.४१॥

संतोषादनुत्तमः सुखलाभः ॥२.४२॥
संतोषाद् अनुत्तमः सुख-लाभः ॥२.४२॥
संतोषात् अनुत्तमः सुख-लाभः ॥२.४२॥

कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥२.४३॥
कायेन्द्रिय-सिद्धिर् अशुद्धि-क्षयात् तपसः ॥२.४३॥
काय-इन्द्रिय-सिद्धिः अशुद्धि-क्षयात् तपसः ॥२.४३॥

स्वाध्यायाद् इष्टदेवतासंप्रयोगः ॥२.४४॥
स्वाध्यायाद् इष्ट-देवता-संप्रयोगः ॥२.४४॥
स्वाध्यायात् इष्ट-देवता-संप्रयोगः ॥२.४४॥

समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥२.४५॥
समाधि-सिद्धिर् ईश्वर-प्रणिधानात् ॥२.४५॥
समाधि-सिद्धिः ईश्वर-प्रणिधानात् ॥२.४५॥

स्थिरसुखमासनम् ॥२.४६॥
स्थिर-सुखम् आसनम् ॥२.४६॥

प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥२.४७॥
प्रयत्न-शैथिल्यानन्त-समापत्तिभ्याम् ॥२.४७॥
प्रयत्न-शैथिल्य-अनन्त-समापत्तिभ्याम् ॥२.४७॥

ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥२.४८॥
ततः द्वन्द्व-अनभिघातः ॥२.४८॥

तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥२.४९॥
तस्मिन् सति श्वास-प्रश्वासयोर् गति-विच्छेदः प्राणायामः ॥२.४९॥
तस्मिन् सति श्वास-प्रश्वासयोः गति-विच्छेदः प्राणायामः ॥२.४९॥

बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥२.५०॥
बाह्याभ्यन्तर-स्तम्भ-वृत्तिर् देश-काल-संख्याभिः परिदृष्टो दीर्घ-सूक्ष्मः ॥२.५०॥
बाह्य-अभ्यन्तर-स्तम्भ-वृत्तिः देश-काल-संख्याभिः परिदृष्टः दीर्घ-सूक्ष्मः ॥२.५०॥

बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥२.५१॥
बाह्याभ्यन्तर-विषयाक्षेपी चतुर्थः ॥२.५१॥
बाह्य-अभ्यन्तर-विषय-आक्षेपी चतुर्थः ॥२.५१॥

ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥२.५२॥
ततः क्षीयते प्रकाश-आवरणम् ॥२.५२॥

धारणासु च योग्यता मनसः ॥२.५३॥

स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥२.५४॥
स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥२.५४॥
स्व-विषय-असंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूप-अनुकारः इव इन्द्रियाणाम् प्रत्याहारः ॥२.५४॥

ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥२.५५॥
ततः परमा वश्यता इन्द्रियाणाम् ॥२.५५॥

इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे द्वितीयः साधनपादः।
इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे द्वितीयः साधन-पादः।

तृतीयो विभूतिपादः।
तृतीयः विभूति-पादः।

देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥३.१॥
देश-बन्धश् चित्तस्य धारणा ॥३.१॥
देश-बन्धः चित्तस्य धारणा ॥३.१॥

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥३.२॥
तत्र प्रत्यय-एक-तानता ध्यानम् ॥३.२॥

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥३.३॥
तद् एवार्थ-मात्र-निर्भासं स्वरूप-शून्यम् इव समाधिः ॥३.३॥
तत् एव अर्थ-मात्र-निर्भासम् स्वरूप-शून्यम् इव समाधिः ॥३.३॥

त्रयमेकत्र संयमः ॥३.४॥
त्रयम् एकत्र संयमः ॥३.४॥

तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥३.५॥
तज्-जयात् प्रज्ञालोकः ॥३.५॥
तत्-जयात् प्रज्ञा-आलोकः ॥३.५॥

तस्य भूमिषु विनियोगः ॥३.६॥

त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥३.७॥
त्रयम् अन्तर्-अङ्गं पूर्वेभ्यः ॥३.७॥
त्रयम् अन्तः-अङ्गम् पूर्वेभ्यः ॥३.७॥

तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥३.८॥
तद् अपि बहिर्-अङ्गं निर्बीजस्य ॥३.८॥
तत् अपि बहिः-अङ्गम् निर्बीजस्य ॥३.८॥

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥३.९॥
व्युत्थान-निरोध-संस्कारयोर् अभिभव-प्रादुर्भावौ निरोध-क्षण-चित्तान्वयो निरोध-परिणामः ॥३.९॥
व्युत्थान-निरोध-संस्कारयोः अभिभव-प्रादुर्भावौ निरोध-क्षण-चित्त-अन्वयः निरोध-परिणामः ॥३.९॥

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥३.१०॥
तस्य प्रशान्त-वाहिता संस्कारात् ॥३.१०॥

सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥३.११॥
सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधि-परिणामः ॥३.११॥
सर्व-अर्थता-एकाग्रतयोः क्षय-उदयौ चित्तस्य समाधि-परिणामः ॥३.११॥

ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥३.१२॥
ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्य-प्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता-परिणामः ॥३.१२॥
ततः पुनः शान्त-उदितौ तुल्य-प्रत्ययौ चित्तस्य एकाग्रता-परिणामः ॥३.१२॥

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥३.१३॥
एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्म-लक्षणावस्था-परिणामा व्याख्याताः ॥३.१३॥
एतेन भूत-इन्द्रियेषु धर्म-लक्षण-अवस्था-परिणामाः व्याख्याताः ॥३.१३॥

शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥३.१४॥
शान्तोदिताव्यपदेश्य-धर्मानुपाती धर्मी ॥३.१४॥
शान्त-उदित-अव्यपदेश्य-धर्म-अनुपाती धर्मी ॥३.१४॥

क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥३.१५॥
क्रम-अन्यत्वम् परिणाम-अन्यत्वे हेतुः ॥३.१५॥

परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥३.१६॥
परिणाम-त्रय-संयमाद् अतीतानागत-ज्ञानम् ॥३.१६॥
परिणाम-त्रय-संयमात् अतीत-अनागत-ज्ञानम् ॥३.१६॥

शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥३.१७॥
शब्दार्थ-प्रत्ययानाम् इतरेतराध्यासात् संकरस् तत्-प्रविभाग-संयमात् सर्व-भूत-रुत-ज्ञानम् ॥३.१७॥
शब्द-अर्थ-प्रत्ययानाम् इतर-इतर-अध्यासात् संकरः तत्-प्रविभाग-संयमात् सर्व-भूत-रुत-ज्ञानम् ॥३.१७॥

संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥३.१८॥
संस्कार-साक्षात्-करणात् पूर्व-जाति-ज्ञानम् ॥३.१८॥

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥३.१९॥
प्रत्ययस्य पर-चित्त-ज्ञानम् ॥३.१९॥

न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥३.२०॥
न च तत् सालम्बनं तस्य अविषयी-भूतत्वात् ॥३.२०॥
न च तत् स-आलम्बनम् तस्य अविषयी-भूतत्वात् ॥३.२०॥

कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥३.२१॥
काय-रूप-संयमात् तद्-ग्राह्य-शक्ति-स्तम्भे चक्षुः-प्रकाशासंप्रयोगे ऽन्तर्-धानम् ॥३.२१॥
काय-रूप-संयमात् तत्-ग्राह्य-शक्ति-स्तम्भे चक्षुः-प्रकाश-असंप्रयोगे अन्तः-धानम् ॥३.२१॥

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म। तत्संयमादपरान्तज्ञानम् अरिष्टेभ्यो वा ॥३.२२॥
सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्-संयमाद् अपरान्त-ज्ञानम् अरिष्टेभ्यो वा ॥३.२२॥
सोपक्रमम् निरुपक्रमम् च कर्म तत्-संयमात् अपरान्त-ज्ञानम् अरिष्टेभ्यः वा ॥३.२२॥

मैत्र्यादिषु बलानि ॥३.२३॥
मैत्री-आदिषु बलानि ॥३.२३॥

बलेषु हस्तिबलादीनि ॥३.२४॥
बलेषु हस्ति-बलादीनि ॥३.२४॥
बलेषु हस्ति-बल-आदीनि ॥३.२४॥

प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥३.२५॥
प्रवृत्त्य्-आलोक-न्यासात् सूक्ष्म-व्यवहित-विप्रकृष्ट-ज्ञानम् ॥३.२५॥
प्रवृत्ति-आलोक-न्यासात् सूक्ष्म-व्यवहित-विप्रकृष्ट-ज्ञानम् ॥३.२५॥

भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥३.२६॥
भुवन-ज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥३.२६॥
भुवन-ज्ञानम् सूर्ये संयमात् ॥३.२६॥

चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥३.२७॥
चन्द्रे तारा-व्यूह-ज्ञानम् ॥३.२७॥

ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥३.२८॥
ध्रुवे तद्-गति-ज्ञानम् ॥३.२८॥
ध्रुवे तत्-गति-ज्ञानम् ॥३.२८॥

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥३.२९॥
नाभि-चक्रे काय-व्यूह-ज्ञानम् ॥३.२९॥

कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥३.३०॥
कण्ठ-कूपे क्षुत्-पिपासा-निवृत्तिः ॥३.३०॥

कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥३.३१॥
कूर्म-नाड्यां स्थैर्यम् ॥३.३१॥
कूर्म-नाड्याम् स्थैर्यम् ॥३.३१॥

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥३.३२॥
मूर्ध-ज्योतिषि सिद्ध-दर्शनम् ॥३.३२॥

प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥३.३३॥
प्रातिभाद् वा सर्वम् ॥३.३३॥
प्रातिभात् वा सर्वम् ॥३.३३॥

हृदये चित्तसंवित् ॥३.३४॥
हृदये चित्त-संवित् ॥३.३४॥

सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥३.३५॥
सत्त्व-पुरुषयोर् अत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात् स्वार्थ-संयमात् पुरुष-ज्ञानम् ॥३.३५॥
सत्त्व-पुरुषयोः अत्यन्त-असंकीर्णयोः प्रत्यय-अविशेषः भोगः पर-अर्थत्वात् स्व-अर्थ-संयमात् पुरुष-ज्ञानम् ॥३.३५॥

ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥३.३६॥
ततः प्रातिभ-श्रावण-वेदनादर्शास्वाद-वार्ता जायन्ते ॥३.३६॥
ततः प्रातिभ-श्रावण-वेदना-आदर्श-आस्वाद-वार्ताः जायन्ते ॥३.३६॥

ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥३.३७॥
ते समाधाव् उपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥३.३७॥
ते समाधौ उपसर्गाः व्युत्थाने सिद्धयः ॥३.३७॥

बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥३.३८॥
बन्ध-कारण-शैथिल्यात् प्रचार-संवेदनाच् च चित्तस्य पर-शरीरावेशः ॥३.३८॥
बन्ध-कारण-शैथिल्यात् प्रचार-संवेदनात् च चित्तस्य पर-शरीर-आवेशः ॥३.३८॥

उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥३.३९॥
उदान-जयाज् जल-पङ्क-कण्टकादिष्व् असङ्ग उत्क्रान्तिश् च ॥३.३९॥
उदान-जयात् जल-पङ्क-कण्टक-आदिषु असङ्गः उत्क्रान्तिः च ॥३.३९॥

समानजयाज्ज्वलनम् ॥३.४०॥
समान-जयाज् ज्वलनम् ॥३.४०॥
समान-जयात् ज्वलनम् ॥३.४०॥

श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् ॥३.४१॥
श्रोत्राकाशयोः संबन्ध-संयमाद् दिव्यं श्रोत्रम् ॥३.४१॥
श्रोत्र-आकाशयोः संबन्ध-संयमात् दिव्यम् श्रोत्रम् ॥३.४१॥

कायाकाशयोः संबन्धसंयमाल्लघुतूलसमापत्तेश्चाकाशगमनम् ॥३.४२॥
कायाकाशयोः संबन्ध-संयमाल् लघु-तूल-समापत्तेश् चाकाश-गमनम् ॥३.४२॥
काय-आकाशयोः संबन्ध-संयमात् लघु-तूल-समापत्तेः च आकाश-गमनम् ॥३.४२॥

बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा। ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥३.४३॥
बहिर्-अकल्पिता वृत्तिर् महा-विदेहा ततः प्रकाशावरण-क्षयः ॥३.४३॥
बहिः-अकल्पिता वृत्तिः महा-विदेहा ततः प्रकाश-आवरण-क्षयः ॥३.४३॥

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः ॥३.४४॥
स्थूल-स्वरूप-सूक्ष्मान्वयार्थवत्त्व-संयमाद् भूत-जयः ॥३.४४॥
स्थूल-स्वरूप-सूक्ष्म-अन्वय-अर्थवत्त्व-संयमात् भूत-जयः ॥३.४४॥

ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातश्च ॥३.४५॥
ततो ऽणिमादि-प्रादुर्-भावः काय-संपत् तद्-धर्मानभिघातश् च ॥३.४५॥
ततः अणिम-आदि-प्रादुर्भावः काय-संपत् तत्-धर्म-अनभिघातः च ॥३.४५॥

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ॥३.४६॥
रूप-लावण्य-बल-वज्र-संहननत्वानि काय-संपत् ॥३.४६॥

ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥३.४७॥
ग्रहण-स्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्व-संयमाद् इन्द्रिय-जयः ॥३.४७॥
ग्रहण-स्वरूप-अस्मिता-अन्वय-अर्थवत्त्व-संयमात् इन्द्रिय-जयः ॥३.४७॥

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥३.४८॥
ततो मनो-जवित्वं विकरण-भावः प्रधान-जयश् च ॥३.४८॥
ततः मनः-जवित्वम् विकरण-भावः प्रधान-जयः च ॥३.४८॥

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥३.४९॥
सत्त्व-पुरुषान्यता-ख्याति-मात्रस्य सर्व-भावाधिष्ठातृत्वं सर्व-ज्ञातृत्वं च ॥३.४९॥
सत्त्व-पुरुष-अन्यता-ख्याति-मात्रस्य सर्व-भाव-अधिष्ठातृत्वम् सर्व-ज्ञातृत्वम् च ॥३.४९॥

तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥३.५०॥
तद्-वैराग्याद् अपि दोष-बीज-क्षये कैवल्यम् ॥३.५०॥
तत्-वैराग्यात् अपि दोष-बीज-क्षये कैवल्यम् ॥३.५०॥

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥३.५१॥
स्थान्य्-उपनिमन्त्रणे सङ्ग-स्मयाकरणं पुनर्-अनिष्ट-प्रसङ्गात् ॥३.५१॥
स्थानि-उपनिमन्त्रणे सङ्ग-स्मय-अकरणम् पुनः-अनिष्ट-प्रसङ्गात् ॥३.५१॥

क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥३.५२॥
क्षण-तत्-क्रमयोः संयमाद् विवेकजं ज्ञानम् ॥३.५२॥
क्षण-तत्-क्रमयोः संयमात् विवेकजम् ज्ञानम् ॥३.५२॥

जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥३.५३॥
जाति-लक्षण-देशैर् अन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस् ततः प्रतिपत्तिः ॥३.५३॥
जाति-लक्षण-देशैः अन्यता-अनवच्छेदात् तुल्ययोः ततः प्रतिपत्तिः ॥३.५३॥

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥३.५४॥
तारकं सर्व-विषयं सर्वथा-विषयम् अक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥३.५४॥
तारकम् सर्व-विषयम् सर्वथा-विषयम् अक्रमम् च इति विवेकजम् ज्ञानम् ॥३.५४॥

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥३.५५॥
सत्त्व-पुरुषयोः शुद्धि-साम्ये कैवल्यम् ॥३.५५॥

इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे तृतीयो विभूतिपादः
इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे तृतीयः विभूति-पादः

चतुर्थः कैवल्यपादः।
चतुर्थः कैवल्य-पादः।

जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥४.१॥
जन्मौषधि-मन्त्र-तपः-समाधि-जाः सिद्धयः ॥४.१॥
जन्म-औषधि-मन्त्र-तपः-समाधि-जाः सिद्धयः ॥४.१॥

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥४.२॥
जात्य्-अन्तर-परिणामः प्रकृत्य्-आपूरात् ॥४.२॥
जाति-अन्तर-परिणामः प्रकृति-आपूरात् ॥४.२॥

निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥४.३॥
निमित्तम् अप्रयोजकं प्रकृतीनां वरण-भेदस् तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥४.३॥
निमित्तम् अप्रयोजकम् प्रकृतीनाम् वरण-भेदः तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥४.३॥

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥४.४॥
निर्माण-चित्तान्य् अस्मिता-मात्रात् ॥४.४॥
निर्माण-चित्तानि अस्मिता-मात्रात् ॥४.४॥

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥४.५॥
प्रवृत्ति-भेदे प्रयोजकं चित्तम् एकम् अनेकेषाम् ॥४.५॥
प्रवृत्ति-भेदे प्रयोजकम् चित्तम् एकम् अनेकेषाम् ॥४.५॥

तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥४.६॥
तत्र ध्यान-जम् अनाशयम् ॥४.६॥

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् ॥४.७॥
कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधम् इतरेषाम् ॥४.७॥
कर्म अशुक्ल-अकृष्णम् योगिनः त्रि-विधम् इतरेषाम् ॥४.७॥

ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥४.८॥
ततस् तद्-विपाकानुगुणानाम् एवाभिव्यक्तिर् वासनानाम् ॥४.८॥
ततः तत्-विपाक-अनुगुणानाम् एव अभिव्यक्तिः वासनानाम् ॥४.८॥

जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥४.९॥
जाति-देश-काल-व्यवहितानाम् अप्य् आनन्तर्यं स्मृति-संस्कारयोर् एक-रूपत्वात् ॥४.९॥
जाति-देश-काल-व्यवहितानाम् अपि आनन्तर्यम् स्मृति-संस्कारयोः एक-रूपत्वात् ॥४.९॥

तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥४.१०॥
तासाम् अनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥४.१०॥
तासाम् अनादित्वम् च आशिषः नित्यत्वात् ॥४.१०॥

हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः ॥४.११॥
हेतु-फलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वाद् एषाम् अभावे तद्-अभावः ॥४.११॥
हेतु-फल-आश्रय-आलम्बनैः संगृहीतत्वात् एषाम् अभावे तत्-अभावः ॥४.११॥

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥४.१२॥
अतीतानागतं स्वरूपतो ऽस्त्य् अध्व-भेदाद् धर्माणाम् ॥४.१२॥
अतीत-अनागतम् स्वरूपतः अस्ति अध्व-भेदात् धर्माणाम् ॥४.१२॥

ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥४.१३॥
ते व्यक्त-सूक्ष्मा गुणात्मानः ॥४.१३॥
ते व्यक्त-सूक्ष्माः गुण-आत्मानः ॥४.१३॥

परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ॥४.१४॥
परिणामैकत्वाद् वस्तु-तत्त्वम् ॥४.१४॥
परिणाम-एकत्वात् वस्तु-तत्त्वम् ॥४.१४॥

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥४.१५॥
वस्तु-साम्ये चित्त-भेदात् तयोर् विभक्तः पन्थाः ॥४.१५॥
वस्तु-साम्ये चित्त-भेदात् तयोः विभक्तः पन्थाः ॥४.१५॥

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥४.१६॥
न चैकचित्त-तन्त्रं वस्तु तद्-अप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥४.१६॥
न च एक-चित्त-तन्त्रम् वस्तु तत्-अप्रमाणकम् तदा किम् स्यात् ॥४.१६॥

तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥४.१७॥
तद्-उपरागापेक्षित्वाच् चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥४.१७॥
तद्-उपराग-अपेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तु ज्ञात-अज्ञातम् ॥४.१७॥

सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥४.१८॥
सदा ज्ञाताश् चित्त-वृत्तयस् तत्-प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥४.१८॥
सदा ज्ञाताः चित्त-वृत्तयः तत्-प्रभोः पुरुषस्य अपरिणामित्वात् ॥४.१८॥

न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥४.१९॥
न तत् स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥४.१९॥
न तत् स्व-आभासम् दृश्यत्वात् ॥४.१९॥

एकसमये चोभयानवधारणम् ॥४.२०॥
एक-समये चोभयानवधारणम् ॥४.२०॥
एक-समये च उभय-अनवधारणम् ॥४.२०॥

चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च ॥४.२१॥
चित्तान्तर-दृश्ये बुद्धि-बुद्धेर् अतिप्रसङ्गः स्मृति-संकरश् च ॥४.२१॥
चित्त-अन्तर-दृश्ये बुद्धि-बुद्धेः अतिप्रसङ्गः स्मृति-संकरः च ॥४.२१॥

चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ॥४.२२॥
चितेर् अप्रतिसंक्रमायास् तद्-आकारापत्तौ स्व-बुद्धि-संवेदनम् ॥४.२२॥
चितेः अप्रतिसंक्रमायाः तत्-आकार-आपत्तौ स्व-बुद्धि-संवेदनम् ॥४.२२॥

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥४.२३॥
द्रष्टृ-दृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥४.२३॥
द्रष्टृ-दृश्य-उपरक्तम् चित्तम् सर्व-अर्थम् ॥४.२३॥

तदसंख्येय-वासनाभिश्चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥४.२४॥
तद् असंख्येय-वासनाभिश् चित्रम् अपि परार्थं संहत्य-कारित्वात् ॥४.२४॥
तत् असंख्येय-वासनाभिः चित्रम् अपि पर-अर्थम् संहत्य-कारित्वात् ॥४.२४॥

विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥४.२५॥
विशेष-दर्शिन आत्म-भाव-भावना-विनिवृत्तिः ॥४.२५॥
विशेष-दर्शिनः आत्म-भाव-भावना-विनिवृत्तिः ॥४.२५॥

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥४.२६॥
तदा विवेक-निम्नं कैवल्य-प्राग्भारं चित्तम् ॥४.२६॥
तदा विवेक-निम्नम् कैवल्य-प्राग्भारम् चित्तम् ॥४.२६॥

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥४.२७॥
तच्-छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥४.२७॥
तत्-छिद्रेषु प्रत्यय-अन्तराणि संस्कारेभ्यः ॥४.२७॥

हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥४.२८॥
हानम् एषां क्लेशवद् उक्तम् ॥४.२८॥
हानम् एषाम् क्लेशवत् उक्तम् ॥४.२८॥

प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः ॥४.२९॥
प्रसंख्याने ऽप्य् अकुसीदस्य सर्वथा विवेक-ख्यातेर् धर्म-मेघः समाधिः ॥४.२९॥
प्रसंख्याने अपि अकुसीदस्य सर्वथा विवेक-ख्यातेः धर्म-मेघः समाधिः ॥४.२९॥

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥४.३०॥
ततः क्लेश-कर्म-निवृत्तिः ॥४.३०॥

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ॥४.३१॥
तदा सर्वावरण-मलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज् ज्ञेयम् अल्पम् ॥४.३१॥
तदा सर्व-आवरण-मल-अपेतस्य ज्ञानस्य अनन्त्यात् ज्ञेयम् अल्पम् ॥४.३१॥

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमपरिसमाप्तिर्गुणानाम् ॥४.३२॥
ततः कृतार्थानां परिणाम-क्रम-समाप्तिर् गुणानाम् ॥४.३२॥
ततः कृत-अर्थानाम् परिणाम-क्रम-समाप्तिः गुणानाम् ॥४.३२॥

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः ॥४.३३॥
क्षण-प्रतियोगी परिणामापरान्त-निर्ग्राह्यः क्रमः ॥४.३३॥
क्षण-प्रतियोगी परिणाम-अपर-अन्त-निर्ग्राह्यः क्रमः ॥४.३३॥

पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥४.३४॥
पुरुषार्थ-शून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूप-प्रतिष्ठा वा चिति-शक्तिर् इति ॥४.३४॥
पुरुष-अर्थ-शून्यानाम् गुणानाम् प्रतिप्रसवः कैवल्यम् स्वरूप-प्रतिष्ठा वा चिति-शक्तिः इति ॥४.३४॥

इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे चतुर्थः कैवल्यपादः ।
इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे चतुर्थः कैवल्य-पादः ।

इति पातञ्जलयोगसूत्राणि ॥
इति पातञ्जल-योग-सूत्राणि ॥